Logo Zembla
Onafhankelijke onderzoeksjournalistiek

Dit is ons dossier over bestrijdingsmiddelen

15-02-2024
  •  
leestijd 9 minuten
  •  
949 keer bekeken
  •  
Dossiers_bollengif

Wetenschappers maken zich zorgen over de gezondheidsrisico's van bestrijdingsmiddelen op omwonenden en boeren. Zembla onderzoekt sinds 2011 de blootstelling aan schadelijke bestrijdingsmiddelen - en wat de overheid doet om burgers te beschermen. In dit dossier lees je wat Zembla ontdekte en wat er sindsdien gebeurde.

Kijk hier Zembla Onderzoekt: de schaduwzijde van de bloembollenteelt

Dit verhaal in het kort

- Nederland teelt en exporteert jaarlijks miljoenen bloembollen. Bij de teelt worden veeel verschillende soorten landbouwgif per hectare gebruikt tegen schimmels en insecten. Dat gif komt door verwaaiing en verdamping terecht in de lucht en in het oppervlaktewater.
- Omwonenden maken zich zorgen over de gevolgen van gewasbeschermingsmiddelen voor hun gezondheid. Het gif heeft met name effect op kinderen die nog in ontwikkeling zijn, zeggen deskundigen.
- Zembla krijgt in 2019 onderzoek in handen waaruit blijkt dat bollengif wordt aangetroffen in tuinen, in huizen en zelfs in de urine van baby’s.
- In Frankrijk is Parkinson onder agrariërs sinds 2012 erkend als beroepsziekte. Daarmee wordt een verband gelegd tussen de ziekte en de blootstelling aan landbouwgif. In Nederland is het RIVM bezig met een groot, meerjarig onderzoek naar de gezondheidseffecten van bestrijdingsmiddelen. Daarbij wordt ook naar Parkinson gekeken.
- Het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb) hield informatie achter over de risico’s van meerdere bestrijdingsmiddelen voor omwonenden. Dat blijkt uit onderzoek door Zembla in 2023.

Giftige bollenvelden

In 2011 maakt Zembla een eerste uitzending over Gif in de bollenstreek.

Vrolijk gekleurde bollenvelden zijn oer-Hollands, trekken veel toeristen en de sierteeltproducten leveren onze economie veel geld op. Maar de keerzijde is de enorme hoeveelheid landbouwgif die nodig is om de bloembollen te beschermen tegen schimmels en insecten.

In Nederland gebruiken we veel bestrijdingsmiddelen: onkruidverdelgers, insecticiden en schimmelbestrijders. Toxicoloog prof. L. Reijnders zei destijds: “We gebruiken in Nederland veel meer dan in bijna alle andere landen. We zijn samen met Japan en België recordhouder per hectare wat we aan bestrijdingsmiddelen gebruiken.”

De teelt van bloemen heeft zich de afgelopen jaren sterk uitgebreid, ook buiten de traditionele bollenstreek. In Drenthe bijvoorbeeld bedraagt de lelieteelt in 2011 meer dan 700 hectare. En nergens wordt zoveel gif gebruikt als bij de lelies. Hans van der Heijden uit het Drentse Vledder is een van de grootste leliekwekers van ons land. Per jaar verkoopt hij meer dan 25 miljoen bollen. Hij legt uit dat de bloembol niet zonder bestrijdingsmiddelen kan. Van der Heijden: ‘Als we dat niet zouden doen, dan zouden ze verrotten. We hebben zolang doorgekruist en veredeld dat we steeds zwakkere planten maken. De hele samenleving wil graag een mooie bos bloemen en daarvoor hebben we veel beschermingsmiddelen nodig.’

Ongeruste omwonenden

Die gewasbeschermingsmiddelen komen door verwaaiing en verdamping ook terecht in de lucht en in het oppervlaktewater. Kleine deeltjes landbouwgif kunnen zich kilometers ver verspreiden en neerdalen in tuinen en huizen. Dat het ongezond is om groente en fruit te eten waar teveel bestrijdingsmiddelen op zitten, weten veel mensen wel. Maar er is weinig bekend over de risico’s voor omwonenden van de pesticiden die zich via de lucht verspreiden.

Artsen, toxicologen, milieudeskundigen en burgers maken zich grote zorgen over de gevolgen van gif in de leefomgeving. “Er is nooit goed onderzoek gedaan naar de blootstelling en de gevolgen voor burgers,” zegt toxicoloog De Wolff. Kinderarts Sauer stelt in de uitzending dat bestrijdingsmiddelen met name effect hebben op kinderen die nog in ontwikkeling zijn: “We weten dat als deze kinderen op jonge leeftijd worden blootgesteld aan deze stoffen, dat dat later een schadelijk effect kan hebben.”

Boeren dragen beschermende pakken en handschoenen tijdens het spuiten van landbouwgif. Maar mensen die in de buurt wonen, hebben die bescherming niet.
Omwonenden in Drenthe en Noord-Holland willen daarom dat er een grootschalig onderzoek komt naar de gevolgen van het gif op de gezondheid.

Schijnzekerheid

“Alle middelen die we toestaan, voldoen aan de normen die we hebben afgesproken,” zegt directeur B. Bosveld van het College voor de Toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb) in 2011 tegen Zembla. Maar, het risico voor omwonenden wordt niet specifiek meegenomen in de beoordeling van de toelating van bestrijdingsmiddelen. Ook de toxiciteit van gebruik van meerdere bestrijdingsmiddelen tegelijkertijd wordt niet beoordeeld door het Ctgb.

De normen die er zijn, zijn daarom achterhaald, zegt hoogleraar toxicologie Martin van den Berg. “Dat biedt burgers een schijnzekerheid.” Ook hij pleit daarom voor een grootschalig onderzoek. “De enige manier om er achter te komen is door te kijken of er bijvoorbeeld in de urine van omwonenden meer bestrijdingsmiddelen zitten dan bij een stadsbewoner. Pas dan kun je een uitspraak doen over de blootstelling.”

Na de uitzending vroegen minister Schippers van Volksgezondheid en staatssecretaris Atsma van Milieu de Gezondheidsraad om een advies over zo’n onderzoek naar de gezondheidsgevolgen van de blootstelling aan gewasbeschermingsmiddelen op omwonenden. 

Luchtwegproblemen

Kun je veilig wonen naast een bollenveld? Als een zwangere vrouw in de buurt woont van bollenvelden, dan kan het ongeboren kind schade oplopen door gebruik van bestrijdingsmiddelen, zegt kinderarts Sauer. “We weten niet goed hoe we dan moeten beschermen. Deuren dicht, bij spuiten niet buiten komen. Maar we weten, bij bollenvelden wordt heel vaak gespoten.”

In 2013 maakt Zembla de uitzending Lelies met een luchtje met bezorgde omwonenden van lelievelden in Drenthe, Overijssel, Friesland en Zeeland. Zembla onderzoekt in deze uitzending wat de overheid doet om haar burgers te beschermen tegen de risico’s van landbouwgif.

Omwonenden in Oudewirdum klagen in 2013 over luchtwegproblemen, huiduitslag en brandende ogen na een storm. Ze zijn bezorgd over verstuiving van het landbouwgif dat door de bollenboeren in de omgeving wordt gebruikt. Weersomstandigheden hebben invloed op de verspreiding van bestrijdingsmiddelen, zegt hoogleraar Toxicologie Martin van den Berg. Maar - er zijn in Oudewirdum geen overtredingen geconstateerd, zegt de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA).

Wettelijke kaders

Omwonenden hebben het gevoel dat hun zorgen gebagatelliseerd worden.
De boeren die de bestrijdingsmiddelen gebruiken, hebben daar een vergunning voor en de middelen zijn wettelijk toegestaan. De NVWA beroept zich bij onderzoek op die wettelijke kaders. “Ze kijken alleen juridisch en negeren daarmee de problemen,” zegt GGD-arts Frank Duijm. Hij is gespecialiseerd in bestrijdingsmiddelen en neemt de zorgen van omwonenden zeer serieus.

Het onderzoek naar blootstelling van omwonenden, waar in 2011 sprake van was, blijkt nog niet van de grond gekomen. Zembla krijgt de conceptversie van een advies van de Gezondheidsraad in handen. Daarin staat: “Er is voldoende reden voor blootstellingsonderzoek en voor aanpassing van de toelatingsprocedure voor gewasbeschermingsmiddelen.”

Vóór dat onderzoek af is moeten voorzorgsmaatregelen worden genomen, vindt kinderarts Sauer. “We moeten geen bollen telen vlak naast woonhuizen, vlak naast een dorp, vlak naast een school.” Zo’n spuitvrije zone zien telers en land- en tuinbouworganisatie LTO dan weer niet zitten. “Iedereen wijst naar elkaar en de boer hij ploegde voort,” stelt GGD-arts Duijm. 

Bollengif in babyluier

In 2019 volgt de derde uitzending van Zembla over de gezondheidsrisico’s van bestrijdingsmiddelen in de landbouw. De uitzending Bollengif in babyluier gaat over het langverwachte blootstellingsonderzoek door het RIVM dat Zembla in handen kreeg.

Uit het onderzoek van het RIVM blijkt dat omwonenden meer en langer worden blootgesteld aan bollengif dan gedacht. In tuinen en ook binnenhuis worden resten van bestrijdingsmiddelen aangetroffen. Het zit zelfs in de urine van baby’s. En, de middelen blijven ook langer in de lucht aanwezig dan eerder gedacht. Wat dat betekent voor de gezondheid moet nog verder worden onderzocht, stellen de onderzoekers.

Ophef

De resultaten van het onderzoek zorgen voor veel ophef. Omwonenden vertellen in Zembla dat ze zich steeds meer zorgen maken over de oprukkende lelieteelt en het gif dat pal naast hun huis wordt gespoten. Gezinnen voelen zich opgesloten in hun eigen huis. Want juist jonge kinderen en de vrucht van een zwangere vrouw zijn extra kwetsbaar voor bestrijdingsmiddelen. Blootstelling kan tot hersenschade leiden.

Bij wie kunnen burgers aankloppen, vraagt huisarts en plattelandsbewoner Martijn Molema zich af. “Steevast krijg ik te horen: we hebben geen instrumenten, iedereen houdt zich aan de regels.” Burgers en boeren komen er samen niet uit.

Tegenover elkaar

De discussie verhardt, stelt ook landbouwminister Carola Schouten. “Partijen staan tegenover elkaar.” Maar, er zijn geen gemakkelijke oplossingen voor de korte termijn, stelt zij.

Het College voor de Toelating van Gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb) bepaalt namens de overheid welke bestrijdingsmiddelen zijn toegestaan. Volgens het Ctgb zijn de metingen uit het blootstellingsonderzoek onder de veilige norm. Er zijn volgens het Ctgb dus geen gezondheidsrisico’s voor omwonenden.

Over die veilige norm valt te twisten, stelt kinderarts Pieter Sauer: “Dat kun je niet weten omdat de gezondheidsrisico’s niet zijn onderzocht.” Bovendien wordt bij de risicobeoordeling van bestrijdingsmiddelen nog steeds niet gekeken naar mengseltoxiciteit als meerdere middelen worden gebruikt. Ook wordt geen rekening gehouden met het landbouwgif dat nu in huisstof blijkt te zitten.

Boeren met Parkinson

Later in 2019 maakt Zembla de uitzending Parkinson op het platteland over een boerendrama. Zembla spreekt de familie van Ted Blom, een boer in Hauwert in West-Friesland, die op 47-jarige de diagnose Parkinson krijgt en in 2017 overlijdt.

Boerenzoon Jim schreef de redactie van Zembla een brief over de ziekte van zijn vader,  naar aanleiding van eerdere Zembla-uitzendingen over de risico’s van landbouwgif.

Op het land van Ted Blom werden in het verleden veel bestrijdingsmiddelen gebruikt. In de omgeving van Ted Blom lijden verschillende landbouwers aan de ziekte. Jim Blom vond bij navraag 12 mensen in een straal van een kilometer, die allemaal aan Parkinson lijden.

Beruchte bestrijdingsmiddelen

Parkinson is een vrij zeldzame en ongeneeslijke hersenziekte. Patiënten krijgen uitvalsymptomen in bewegen, spraak en denken. In Nederland zijn zo’n 50.000 patiënten bekend. In Frankrijk is Parkinson sinds 2012 erkend als officiële beroepsziekte. De Tweede Kamer roept het kabinet op om te onderzoeken of dit ook in Nederland mogelijk is.

Over de risico’s van bestrijdingsmiddelen werd in het verleden in de landbouw niet gepraat, vertelt Ellie van Schagen-Koomen, dochter van een bollenteler in de uitzending. Zij heeft al dertig jaar Parkinson. Persoonlijke bescherming, zoals pakken of maskers, werden vroeger niet gebruikt als bestrijdingsmiddelen werden ingezet.

Hoogleraar Toxicologie Martin van den Berg van de Universiteit van Utrecht noemt een aantal beruchte (en inmiddels verboden) bestrijdingsmiddelen waarvan inmiddels bekend is dat ze mede verantwoordelijk kunnen zijn voor het ontstaan van Parkinson. De risico’s van de huidige middelen zijn soms nog onbekend.

Het RIVM is in 2019 bezig met een groot, meerjarig onderzoek naar de gezondheidseffecten van bestrijdingsmiddelen. Daarbij wordt ook naar Parkinson gekeken.

Luister hier de podcast: Parkinson op het platteland

Spuitverbod

In de zomer van 2023 komt een Nederlandse rechtbank tot een opmerkelijk oordeel: een bollenteler in het Drentse Boterveen moet per direct stoppen met het gebruik van bestrijdingsmiddelen. De zaak is aangespannen door bezorgde bewoners. Zij vrezen voor hun gezondheid.

De bollenteler gaat in beroep tegen de uitspraak - de middelen die hij gebruikt zijn immers wettelijk toegestaan. Een paar maanden later beslist een hogere rechter dat het spuitverbod van tafel gaat. De rechtszaken zetten de verhoudingen in de plattelandsgemeenschap op scherp. De teler dreigt de schade – naar eigen zeggen miljoenen euro’s - te gaan verhalen op omwonenden. Die voelen zich geïntimideerd en door de overheid in de steek gelaten.

Informatie achtergehouden

Zembla maakt hierover in 2023 de uitzending Bollengif in Boterveen.

De Zweedse chemicus Axel Mie vertelt dat hij verschillende zorgwekkende onderzoeken naar bestrijdingsmiddelen ontdekte, die niet in de Europese toelatingsprocedure waren opgenomen. Fabrikanten van bestrijdingsmiddelen hielden de onderzoeken in het verleden achter, concludeert hij. Mie noemt dat ‘in strijd met de wet, onwetenschappelijk en onethisch.’

Zembla ontdekt dat het College voor Toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb) in Nederland gevoelige informatie over de risico’s van landbouwgif achterhoudt. Het Ctgb is verantwoordelijk voor het toetsen van de veiligheid van bestrijdingsmiddelen.

Deskundigen noemen het in de uitzending ‘schokkend’ en ‘onacceptabel’ dat informatie over de risico’s is achtergehouden. Zij plaatsen daarom vraagtekens bij de objectiviteit en onafhankelijkheid van het Ctgb.

Landbouwminister Adema kondigt naar aanleiding van de uitzending van Zembla aan, een analyse te willen laten uitvoeren naar de tekortkomingen in de toelatingsprocedure voor bestrijdingsmiddelen.

In Europa is ondertussen eind 2023 gestemd vóór verlenging van de toelating van de omstreden onkruidverdelger glyfosaat (beter bekend als bijvoorbeeld het veelgebruikte Roundup van fabrikant Monsanto). Minister Adema onthield zich namens Nederland van stemming – ondanks een motie van de Tweede Kamer die hem opriep om tégen verlenging te stemmen. De Europese Commissie staat gebruik van glyfosaat nog eens tien jaar toe. Wel zijn er nieuwe voorwaarden en beperkingen. 

Luister hier de podcast De gevaren van landbouwgif

Delen:

Praat mee

onze spelregels.

avatar
0/1500
Bedankt voor je reactie! De redactie controleert of je bericht voldoet aan de spelregels. Het kan even duren voordat het zichtbaar is.

Altijd op de hoogte blijven van het laatste nieuws?

Schrijf je in voor de Zembla-nieuwsbrief en blijf op de hoogte van onze onthullende journalistiek.