Zodra we pijn toelaten, verandert de samenleving

De omvorming van mijn wonden tot parels betekent voor mij op de eerste plaats dat ik mijn wonden als iets kostbaars beschouw. Daar waar ik gewond ben, ben ik ook gevoelig voor mijn medemensen. Ik begrijp ze beter. En waar ik gewond ben, raak ik mijn eigen hart, mijn eigenlijke wezen. Ik geef de illusie op dat ik volkomen gezond en sterk en volmaakt ben. Ik realiseer me mijn gebrokenheid. Dat houdt me vitaal en maakt me menselijker, barmhartiger en milder. Daar waar ik gewond ben, ligt ook mijn schat. Daar kom ik in aanraking met mijn eigenlijke zelf en met mijn roeping. Daar ontdek ik mijn capaciteiten. Alleen de gewonde dokter is in staat te genezen. Dat wisten de Grieken al. Anselm Grün.

Afgelopen weekend was ik met mijn zoon bij een concert van Raye in het voormalig Sportpaleis in Antwerpen. Deze jonge vrouw van 28 is nog niet zo heel lang actief, dit voorjaar komt pas haar 2e album uit, maar ze heeft al behoorlijk naam gemaakt. In korte tijd heeft ze al een enorme schare fans opgebouwd, het lijkt alsof dat haar ieder optreden weer verrast. De arena zat propvol een kleine 20.000 bezoekers, met name jonge mensen, maar ook vergezeld van behoorlijk wat ouders. De muziek van Raye combineert allerlei stijlen, jazz, hiphop, rave met als middelpunt haar geweldige stem.

Daarnaast is zij echt een zangeres met een boodschap. Kern van die boodschap is een nummer Ice Cream Man waarbij ze vertelt over dat ze slachtoffer is van verkrachting en dat muziek haar leven heeft gered. Telkens weer. Als ze dit nummer zingt, raakt dit haarzelf, maar ook zichtbaar vrouwen in het publiek, die dit wellicht ook hebben meegemaakt. Als ik dit tot mijn gevoel laat doordringen, raakt het mij ook. Dit is zeer ernstig grensoverschrijdend gedrag, dat mensen, met name vrouwen, diep beschadigt, zeker als het ook nog over kinderen gaat. In mijn omgeving ken ik behoorlijk wat vrouwen die als kind zijn misbruikt, maar ook een man die op jonge leeftijd door zijn zus is misbruikt. Er zijn zoveel voorbeelden, individueel, maar ook institutioneel, zoals in de kerk en bij jeugdzorg, waar de laatste decennia veel misstanden naar boven zijn gekomen.

Als ik door dit gegeven zelf geraakt wordt, raakt mij dit in mijn eigen wond. Daar waar ik zelf gewond ben geraakt in mijn verleden in mijn ouderlijk gezin. Niet door misbruik, maar wel door emotionele verwaarlozing, gebrek aan zowel emotionele als fysieke omvatting. Als overleving in deze emotioneel onveilige omgeving besloot ik op 6 -jarige leeftijd dat ik sterk moest zijn, het alleen moest doen, begroef mijn eigen behoeftes en vraag om hulp en ondersteuning. Ik sloot mijn hart, mijn gevoel af met een harnas. Daaronder zat mijn jongetje van 6. Eenzaam, geïsoleerd. Als jongeling liep ik vast in de stad waar ik ben opgegroeid, Terneuzen, vroeg in mijn nood om hulp en kreeg van binnenuit antwoord door de onvoorwaardelijke liefde van mijn essentie. Deze ervaring is voor mij een katalysator geweest om steeds weer met mijn aandacht naar binnen te gaan als ik word getriggerd in deze pijn om die telkens weer te helen. Dat is tot de dag van vandaag mijn innerlijke werk van heling, van menswording.

Wat ik wil zeggen, is dit. Ieder van ons heeft een wond, een kwetsbaarheid. Maar de meeste van ons hebben deze wond, deze pijn weggestopt met overlevingsmechanismes van hun persoonlijkheid. Hebben geen contact meer met hun gevoel, zijn afgescheiden geraakt van hun essentie. Puur uit overleving. Als bescherming, eigenlijk heel logisch. Het punt is wel dat we vanuit die overlevingspatronen vaak zelf ook weer grensoverschrijdend gedrag gaan vertonen of hier het slachtoffer van worden. En we laten dit als omstanders vaak niet tot ons gevoel doordringen, bagatelliseren het, omdat het ons ook brengt bij onze eigen wond, onze eigen pijn. En omdat we die niet willen voelen, kijken we weg, spreken ons niet uit. Komen plegers ermee weg en worden slachtoffers niet gezien of erkend. En blijft dus grensoverschrijdend gedrag in stand. We hebben ons gevoel nodig, onze pijn nodig om de grens aan te geven tegen grensoverschrijdend gedrag. Als we de heling van de innerlijke liefde toelaten, biedt ons dat de bescherming en geeft ons dat de moed om onze grenzen aan te geven.

Er zijn vele vormen van grensoverschrijdend gedrag, van manipulerend gedrag, van fysiek, maar ook emotioneel geweld, duidelijk zichtbaar, maar heel vaak verborgen. Maar zoals individuen pijn vermijden via overlevingsmechanismen, zo doen systemen dat ook. Ik wil het hier ook hebben over systematisch grensoverschrijdend gedrag, geweld van ons systeem, het systeem van onze neoliberale economie. Dit is structureel grensoverschrijdend, ik schreef daar eerder over. Omdat het neoliberalisme gebaseerd is op het idee dat zowel de mens als de natuur een gebruiksvoorwerp is om onbegrensd winst te maken. En onze politiek ondersteunt en faciliteert deze neoliberale economie. Wij laten dit niet tot ons gevoel doordringen, wederom omdat wij onze eigen wond en pijn niet willen voelen. We zijn allen vanuit onze overlevingspatronen onderdeel van dit systeem en houden het op die manier in stand. Er zijn natuurlijk uitzonderingen. Er zijn veel mensen die vanuit hun hart (vaak onzichtbaar) goed werk verrichten.

Om niet te hoeven voelen, zijn we collectief in ons hoofd gaan zitten, onze ratio. En dat is een belangrijk element van ons neoliberaal systeem inclusief een overheid die dit ondersteunt en faciliteert. Beleid is efficiënt, bedacht vanuit beheersing en controle. Dus niet vanuit het gevoel, vanuit het hart voor mensen en burgers. En wij, afhankelijk dat we zijn van onze baan, volgen de regels, de procedures van dit beleid of dit nu door de overheid of door bedrijven wordt vormgegeven. Wij denken dat als we deze regels volgen, we moreel goed bezig zijn. Terwijl in al deze regels en procedures het geld centraal staat, de efficiëntie van het systeem en niet de mens. Die manier van werken waarbij systeem boven mens wordt geplaatst, maakt veel slachtoffers, zie Groningen, zie Toeslagenaffaire. We draaien in systematische cirkeltjes rond, gevangen dat we zitten in het collectieve mechanisme van vermijding van pijn. We lossen de problemen die het systeem veroorzaakt weer op vanuit hetzelfde mechanisme. Zie Toeslagenaffaire.

Het kapitalistisch systeem maakt ons baanafhankelijk, dus zullen wij over het algemeen niet snel ons gevoel van onrecht volgen uit angst deze baan te verliezen. Het kapitalisme geeft ons tevens materiële producten en allerlei vormen van amusement, als compensatie voor de pijn van onze wond die we niet willen voelen. Een hele ideologie gebaseerd op het ontwijken van pijn van onze persoonlijkheid, die afgescheiden is geraakt van zijn essentie. Je zou kunnen zeggen dat die afgescheidenheid zelf pijn veroorzaakt, leegte, angst. Dat maakt ons als mens kwetsbaar. We proberen die leegte, dat gat op te lossen vanuit onze overlevingspatronen, maar dat is een schijnoplossing. De werkelijke oplossing zit in het herstellen van het contact met onze essentie. Dat contact brengt ons bij het helen van onze eigen wond, onze eigen afgescheidenheid, maar geeft ons ook de gevoeligheid voor andermans wond, veroorzaakt door grensoverschrijdend gedrag. Zoals de tekst van Anselm Grün bovenaan dit artikel laat zien.

Ik zie op dit moment twee bewegingen. De ene is het hardnekkig negeren en niet willen zien van het grensoverschrijdend gedrag van onze neoliberale economie. Als je kijkt naar het coalitieakkoord van het nieuwe kabinet is dat schokkend, hoe hier de klok 50 jaar terug wordt gedraaid alsof we niets hebben geleerd van het machtsmisbruik van dit systeem ten opzichte van mensen en natuur. Dit vraagt een fundamentele hervorming van ons economisch systeem. De oude machtsstructuur in onze wereld als bundeling van alle overlevingspatronen om als mens onze pijn maar niet te hoeven voelen, wil zichzelf echter koste wat kost met alle macht overeind houden. Niet zo gek misschien, want de machthebbers van dit systeem zitten zelf vast in hun overlevingspatronen om hun onderliggende pijn niet te hoeven voelen.

Aan de andere kant zie ik steeds meer mensen, met name jonge mensen, die zich laten raken, meer contact hebben met hun gevoel, met hun essentie. Zij gaan niet automatisch mee met het systeem, zijn minder gevoelig voor hard werken, carrière en het vergaren van steeds meer materie. Zij willen vanuit hun autonomie een eigen weg gaan. Gaan in therapie, willen hun eigen wond helen. Ik denk bijvoorbeeld aan een zangeres als S10, die ook weer andere jongeren motiveert om zelf iets te doen met hun eigen pijn. Maar dus ook Raye. We kunnen als ouderen veel van hen leren. Ook al zijn er nog genoeg ouderen zoals Peter Kanne die denken dat wij jongeren de les moeten leren. Deze ouderen blijven de oude machts- en overlevingsstructuur als uitgangspunt nemen. De samenleving verandert echter structureel als we ons laten raken door het grensoverschrijdend gedrag dat door individuen wordt gepleegd, maar ook door het systeem. Van binnenuit is er een revolutie gaande, een transitie, onzichtbaar, maar vastberaden.

Als genoeg mensen de pijn van hun eigen wond gaan helen, dan komt er een moment dat we de machtsstructuur ter bescherming en vermijding van die pijn gaan loslaten. Dan hebben we die machtsstructuur waar heel de wereld nu onder gebukt gaat, niet meer nodig. Deze sterft als vanzelf uit, als een rotte boom, naar een beeld van Bob de Wit. En op de compost van die rotte boom van de oude machtsstructuren, wordt een nieuwe wereld gebouwd. Een wereld van mensen die hun wonden hebben geheeld en het contact met hun essentie, met hun ziel hebben hersteld. Dit ervaar ik als het onvermijdelijk voltrekken van het autonome proces van onze evolutie.