Wat gebeurt er in het hoofd van iemand die verhalen verzint, zoals Roos uit 'Op zoek naar Marlotte'?

De 13-jarig Marlotte, die via de Kindertelefoon in contact kwam met Annika, blijkt niet te bestaan. In werkelijkheid gaat het om Roos, die zich voordeed als Marlotte en zo mensen meetrok in haar web van leugens. Waarom doen mensen dit?

Marlotte blijkt niet te bestaan, dat was de conclusie na lang onderzoek van Zembla. Roos bleek achter de accounts van Marlotte te zitten. Jarenlang hield ze Annika, die ze via de Kindertelefoon leerde kennen, hiermee in de ban van het verhaal van Marlotte.

Het gedrag van Roos is niet uniek; meer mensen verzinnen verhalen over een ziekte of misbruik en misleiden daarmee hun naasten of hulporganisaties.

Nathalie* herkent zich in het verhaal van Roos. Ze zegt dat het bij haar gaat om een mildere vorm en dat ze nu van dit gedrag af is na een lang hulptraject. Er is maar weinig bekend over mensen die dit soort dingen doen, daarom wil Nathalie er graag over vertellen: 'Omdat ik uit mijn omgeving weet dat extra informatie, of uitleg erover, helpend kan zijn.'

Het verzinnen van verhalen begon bij Nathalie op het moment dat ze een pleegzusje kreeg. 'Zij had veel problemen en trauma's. Ze had veel aandacht nodig. Ik denk dat ik mezelf soms wat aan de kant zette en daardoor snel op mijn kamer ging zitten en me steeds meer alleen begon te voelen. Mijn eigen problemen stopte ik weg. Ik was redelijk verlegen, dus contact met anderen aangaan deed ik eigenlijk niet. Toen begon ik verhalen te vertellen die niet helemaal waar waren.'

Ze vertelde verhalen over haar thuissituatie – over uit de hand gelopen ruzies. Dat deed ze vooral bij volwassenen: op school, bij haar stagebegeleider en bij haar psycholoog. 'Aan het begin had het wel een positief effect, waardoor ik doorging. Ze luisterden en hadden tijd voor me.'

Het blijft niet alleen bij vertellen: op een gegeven moment gaat Nathalie ook bewijs creëren om haar verhaal te onderbouwen. 'Ik vertelde dat ik een schoen naar mijn hoofd had gekregen. Toen heb ik met make-up een blauwe plek nagemaakt. Met mails vulde ik het aan; dan schreef ik vanuit mijn vader – ik had een e-mailadres vanuit mijn vader aangemaakt.' Later maakte ze ook mailadressen vanuit haar school of psycholoog. 'Ik gebruikte die mailadressen vooral als een situatie te erg werd, en mensen begonnen zich zorgen te maken, om de situatie weer kleiner te maken.'

Nathalie vertelt de verhalen niet alleen aan mensen in haar directe omgeving; ze praat – net als Roos – ook af en toe met mensen van online hulplijnen. 'Dat waren vooral eenmalige gesprekken, dan hoefde ik niks te onthouden. Dan verzon ik vaak ter plekke wat ik wilde vertellen. Dat kon over van alles gaan.'

Uiteindelijk komen de leugens uit wanneer haar stagebegeleider verhaal wil halen bij Nathalies ouders. Sindsdien heeft ze therapie gehad en zegt ze van het gedrag af te zijn. 'Nu is de behoefte er niet meer, ik heb het mezelf afgeleerd (...) omdat je er andere mensen pijn mee doet. Je raakt ook gefrustreerd door jezelf en je bereikt niet wat je ermee wil bereiken. Je raakt niet kwijt waar je echt mee zit: je moet jezelf accepteren en geloven dat je eigen problemen ook belangrijk zijn en dat mensen daarnaar willen luisteren.'

Het gedrag van Roos doet psychiater Michiel Hengeveld denken aan Münchausen en Pseudologia fantastica (tegenwoordig ook wel 'nagebootste stoornis' genoemd) – een aandoening waarbij mensen opzettelijk doen alsof ze lichamelijke of psychische klachten hebben. 'Ik heb een aantal patiënten gehad die ziekten nabootsten. Dat is het syndroom van Münchausen. Pseudologia fantastica is een symptoom waarbij mensen in staat zijn de meest fantastische verhalen te vertellen en anderen dat te doen laten geloven.'

Een variant daarvan is 'Münchausen by Internet' – een term die in de jaren negentig is bedacht door psychiater Marc Feldman. Het is een variant waarbij de verzonnen verhalen online, bijvoorbeeld via chats of mails, worden verspreid. Waarom mensen dat doen?

Mensen die dit soort verhalen verzinnen weten heel goed waar ze mee bezig zijn. 'Ze zullen het ontkennen, maar ze weten wat ze doen', vertelt Feldman. Echter kan het wel zo zijn dat ze aan zogenaamde semi-waanbeelden lijden. Dat wil zeggen dat: omdat ze het verhaal zo vaak vertellen, gaan ze het zelf min of meer geloven.

Ondanks dat ze dus weten dat het verhaal wat ze vertellen niet waar is, gaan ze er toch mee door. Waarom? Volgens Feldman draait het vooral om het krijgen van aandacht, sympathie en zorg. 'Deze mensen hebben nooit geleerd hoe ze daarom kunnen vragen in het echte leven.' Het misleiden van anderen, of het aannemen van een andere identiteit, kan sommige mensen een gevoel van controle laten ervaren dat ze missen in hun echte leven.

• Ontmoetingen: ontmoetingen in het echt worden vermeden.
• Dramatische gebeurtenissen: er vinden voortdurend dramatische gebeurtenissen plaats in het leven van de persoon.
• Wonderbaarlijk herstel: een levensbedreigende situatie wordt afgewisseld met wonderbaarlijk herstel.
• Beschrijving symptomen: symptomen worden beschreven tot in detail, waardoor iemand kan overkomen als expert. Vaak gaat het om gekopieerde medische informatie.
• Lange, uitgebreide berichten: ondanks de kwetsbare situatie waarin de persoon verkeert, kan deze nog steeds uitgebreide, expressieve berichten schrijven.
• Schrijfstijl: verzonnen karakters rondom het verhaal (zoals familieleden) hebben dezelfde identieke manier van schrijven. Ze maken bijvoorbeeld dezelfde spelfouten.

* De echte naam van Nathalie is bekend bij de redactie van Zembla.