Waarom is ultrabewerkt voedsel net zo verslavend als een sigaret?

Een koekje eten of een sigaret roken? Het verschil lijkt duidelijk. Maar volgens steeds meer wetenschappers is die tegenstelling minder vanzelfsprekend dan we denken.

Een snack uit de supermarkt voelt vaak onschuldig. Chips bij de film of een snoepje tussendoor, zonder er echt bij stil te staan. Toch wijzen onderzoekers erop dat juist die gedachteloosheid een probleem kan veroorzaken voor jouw gezondheid. In een recente video van De Marker leggen Amerikaanse wetenschappers uit waarom zij overeenkomsten zien tussen ultrabewerkt eten en sigaretten. Niet omdat een koekje net zo schadelijk is als roken, maar omdat beide producten op een vergelijkbare manier worden geproduceerd.

Ultrabewerkt voedsel is vergelijkbaar met tabak, blijk uit een wetenschappelijk rapport van onderzoekers verbonden aan Amerikaanse universiteiten, zoals Harvard. Dit komt doordat deze producten vooral industrieel ontwikkeld worden, schrijven de onderzoekers. Koekjes, chips en frisdranken worden in fabrieken gemaakt en getest op onder andere smaak en structuur, schrijft Joop. Daarbij gaat het minder om voedingswaarde en meer om hoe vaak mensen ernaar teruggrijpen.

Net als bij sigaretten ligt de focus op herhaald gebruik. Het draait niet om één keer eten of drinken, maar om het moment waarop iemand opnieuw naar hetzelfde product grijpt.

Onderzoekers beschrijven dat fabrikanten nauwkeurig kijken naar hoe het brein reageert op eten. Daarbij speelt het beloningssysteem een belangrijke rol. Dit systeem zorgt ervoor dat mensen gemotiveerd raken om gedrag te herhalen dat energie oplevert. Wanneer het wordt geactiveerd, geeft het een signaal af dat iets de moeite waard is om opnieuw te doen.

Producenten stemmen daarom verschillende eigenschappen op elkaar af. Het gaat niet alleen om smaak, maar ook om geur, textuur en hoe snel een hap verdwijnt in de mond. Het eten moet snel effect hebben, zonder direct een verzadigd gevoel te geven. Daardoor krijgt het brein een prikkel om door te eten, terwijl het lichaam nog geen duidelijk stopsignaal afgeeft.

Veel mensen herkennen het: je neemt je voor om één koekje te eten, maar uiteindelijk is de verpakking leeg. Volgens wetenschappers heeft dit te maken met het beloningssysteem in onze hersenen, dat snel wordt geactiveerd. Daardoor ontstaat er een neiging tot herhaling. Net als bij sigaretten draait het niet om één moment, maar om het steeds opnieuw ervaren van hetzelfde effect.

Fabrikanten houden daar rekening mee bij het ontwikkelen van hun producten. Hoe sneller en consistenter het effect, hoe groter de kans dat iemand blijft terugkomen.

Bij ultrabewerkt voedsel spelen ook gezondheidsclaims een rol. Claims als ‘suikervrij’ of ‘2% vet’ kunnen de indruk wekken dat een product een gezondere keuze is. Volgens onderzoekers verandert zo’n claim in de praktijk vaak weinig aan hoe het product is geproduceerd of hoe het inwerkt op ons brein.

Een vergelijkbare strategie werd eerder gebruikt bij sigaretten met filters, die lange tijd als minder schadelijk werden gepresenteerd. In beide gevallen kan het gevoel ontstaan dat je een bewuste keuze maakt, terwijl het product zelf nauwelijks verandert.

Sommige wetenschappers stellen daarom de vraag of ultrabewerkt voedsel duidelijker moet worden onderscheiden in de supermarkt. Bijvoorbeeld door deze producten apart in aparte schappen te verkopen, vergelijkbaar met hoe alcohol wordt verkocht. Het doel is niet om de producten te verbieden, maar om transparanter te zijn over wat ze doen en hoe ze zijn geproduceerd.

Of dat de juiste oplossing is, daar lopen de meningen over uiteen. Wel zorgt het onderzoek voor een bredere discussie over hoe vrij onze keuzes zijn, als producten zo zijn ontworpen dat stoppen lastig is.