Cancelcultuur: wat doet het met een fandom?

Wat als jouw idool wordt gecanceld?

Groot liefhebbers van bepaalde onderwerpen of beroemdheden kunnen deel uitmaken van een fandom: een gemeenschap van mensen die een gedeelde passie hebben. Deze passie gaat gepaard met een sterke emotionele connectie met hetgeen waar iemand fan van is. Dat kan zingeving en inspiratie geven, maar het kan ook voor problemen zorgen.

‘Het woord [fan] is afkomstig van fanatic of fanatiekeling’, zegt religiewetenschapper en fanonderzoeker Welmoed Wagenaar in Vroeg!. ‘Dat zegt eigenlijk al vrij veel.’ Op welke manieren dat ‘fan-zijn’ zich uit, verschilt per fandom; een gemeenschap van mensen die een gedeelde passie hebben voor een bepaald onderwerp, zoals een fictief figuur, een beroemdheid, muziek, een voorwerp of een spel. ‘Het voetbalfandom ziet er bijvoorbeeld anders uit dan het Harry Potter-fandom.’ Er zijn ook gemeenschappen met fandomnamen. Zo noemen fans van Taylor Swift zich Swifties en fans van Beyoncé noemen zich The Bey Hive.

Binnen sommige fandoms heb je hiërarchieën of concurrentie, waarbij mensen elkaar bestempelen als ‘neppe fan’. Bijvoorbeeld omdat iemand ‘niet genoeg’ weet over het idool of ‘te weinig’ songteksten kent. In het ‘fan-zijn’ zitten bepaalde gradaties: er zijn mensen die een beetje fan zijn, maar ook een soort superfans.

De gemeenschappen hebben in ieder geval één ding gemeen: er is een hele sterke emotionele connectie met hetgeen waar mensen fan van zijn. ‘Juist door die emotionele band blijven mensen actief naar de muziek luisteren, films opnieuw bekijken of regelmatig sportwedstrijden bezoeken.’ Er zijn ook mensen die zelf theorieën bedenken of verhalen verzinnen over hun idool: fanfictie.

‘Een hechte gemeenschap en het gevoel van gelijkgezinden vinden en vriendschappen opbouwen; dat is vaak heel belangrijk voor fans.’ Daarnaast zorgt de sterke emotionele band ervoor dat fans vaak actief en creatief zijn – in groepchats, via campagnes op sociale media, met het maken van kunstwerken, het schrijven van verhalen of het leren van een taal, zoals de fictieve taal Klingon uit Star Trek. ‘Dat kan een stukje troost en afleiding bieden in moeilijke tijden. Het kan leuk zijn om in zo’n andere wereld te duiken en je verbeelding helemaal de vrije loop te laten gaan.’

De onderlinge concurrentie en die hiërarchieën kunnen daarentegen zorgen voor ruzies of er kan polarisatie ontstaan binnen een gemeenschap wanneer fans anders denken over bepaalde dingen. Dat kunnen conflicten zijn over milde dingen, zoals welk personage met wie moet eindigen. Maar ook kunnen er grotere conflicten ontstaan binnen een fandom, bijvoorbeeld bij controverses rond het idool of de maker.

Als fan kan je het gevoel hebben dat je jouw idool heel goed kent door alle beschikbare informatie over die persoon. Het kan bijna voelen als een soort vriend of vriendin van je. Maar dat is eenzijdig. Jouw idool heeft geen idee wie jij bent: het is een parasociale relatie. Voor zowel de artiest als de fan zit daar gevaar in, zeker als de artiest gecanceld wordt.

Als je het gevoel hebt dat je iemand heel erg goed kent en diegene doet iets wat je niet verwacht, dan kunnen fans zich heel erg gekwetst of bedrogen voelen en daar ook naar handelen. Haatberichten sturen, bijvoorbeeld. Andersom is het een risico voor fans dat als je ergens heel veel tijd en liefde in steekt en een artiest doet iets wat helemaal tegen jouw morele waarden ingaat, het heel pijnlijk kan zijn. Zo is bijvoorbeeld de schrijver van de Harry Potter-reeks, J.K. Rowling, bekritiseerd vanwege transfobische uitspraken. Fans uiten hun mening daarover op verschillende manieren.

‘Je hebt een groep fans die het misschien oneens is, maar het kunstwerk los ziet van de kunstenaar: separate the art from the artist. Er is ook een groep fans die het oneens is met de uitspraken en daarom niets meer wat J.K. Rowling geld oplevert consumeert. Zij boycotten nieuwe theaterstukken en films. Sommigen van hen zijn wel nog actief in het fandom door fanfictie te schrijven. Voor andere fans kan het helemaal klaar zijn. Zij willen de populariteit van Harry Potter helemaal niet in stand houden.’ Op die manier valt een fandom uiteen in losse groepjes.

Een fandom kan ook helemaal uitsterven. ‘Dat gebeurde bijvoorbeeld bij Lostprophets, een rockband uit Wales. De hoofdzanger werd in 2012 aangeklaagd voor kindermisbruik. In de rechtszaak kwamen allerlei afschuwelijke dingen naar voren. De band is opgeheven en er is onderzoek gedaan naar fans. Die zeiden allemaal: ik kan de muziek niet meer luisteren.’