Zijn alleen witte levens voor ons daadwerkelijk van waarde?

Tientallen landen tonen zich volgend jaar met hun deelname aan het Eurovisie Songfestival opnieuw (en terecht) solidair met het Oekraïense volk, maar laten daarentegen het eigenbelang prevaleren zodra het om de Palestijnen gaat.

Deze maand was het een kwart eeuw geleden dat in de VS de grootste terroristische aanvallen uit de Amerikaanse geschiedenis plaatsvonden. Bijna 3000 mensen werden daarbij vermoord, terwijl in de 25 jaar daarna ook nog eens zo’n 9400 New Yorkers om het leven kwamen door ziektes die kunnen worden gelinkt aan de gebeurtenissen van 11 september 2001. De aanslagen werden door de NOS herdacht met een twee uur durende live-uitzending.

Níet herdacht op de Nederlandse televisie zijn de minstens miljoen mensen die om het leven kwamen als gevolg van de ook door Nederland gesteunde en door de Verenigde Staten begonnen oorlogen in Irak en Afghanistan. Zoals te doen gebruikelijk zijn de levens van Afghanen en Irakezen ook voor veel Nederlandse media nu eenmaal minder waard dan de levens van Amerikaanse en Europese burgers. Ook lag de door de VS begonnen oorlog in Irak mede ten grondslag aan talloze verschrikkingen tijdens de Syrische burgeroorlog, alsook aan terroristische aanslagen in (primair) West-Aziatische landen en (secundair) Europa; de Amerikaanse/Europese aanval op Irak resulteerde immers in de creatie van IS.

Een bijzonder aspect van de door de Amerikaanse president George W. Bush begonnen ‘war on terror’ was bovendien dat de aanslagplegers van 9/11 geen van allen uit de binnengevallen landen kwamen. Vijftien daders kwamen uit Saoedi-Arabië, twee uit de Verenigde Arabische Emiraten en de andere twee uit Egypte en Libanon. Dat de VS en Europa níet hun bondgenoten aanvielen maar zeker een miljoen slachtoffers maakten onder mensen die niets met 9/11 te maken hadden, is tekenend voor de arrogantie en immoraliteit van de Amerikaanse/Europese alliantie. En het is een arrogantie en immoraliteit die we tot op de dag van vandaag zien. 

Anti-moslimracisme
Bovendien heeft 9/11 geresulteerd in een ongekende stijging van anti-moslimracisme in zowel Europa als de Verenigde Staten. In mijn eigen vakgebied zag ik 25 jaar geleden de ontwikkelingen rondom meer diversiteit (lees representativiteit) in marketingcommunicatie grotendeels tot stilstand komen. Zo was precies op 11 september 2001 een in het Darija (Marokkaans-Arabisch) gesproken commercial van Uniekaas met een Marokkaanse ontbijttafel toevallig voor het eerst op de Nederlandse televisie te zien. Het leverde meteen dusdanig veel negatieve reacties op dat de commercial vrijwel direct van de buis werd gehaald en nooit meer terugkeerde. 

Het anti-moslimracisme dat in de dagen na 9/11 in Nederland en andere Europese landen plus Noord-Amerika en Oceanië op gang kwam, is eigenlijk nooit meer verdwenen. Mede onder invloed van sociale media werd het de laatste jaren alleen maar heftiger. Daar komt bij dat de verschrikkelijke terreuraanslagen van verzetsbeweging Hamas van 7 oktober 2023 resulteerde in een nieuwe stap op de escalatieladder. Een rapport van het Europees Agentschap voor de grondrechten (FRA) uit 2024 liet een sterke toename van racisme en discriminatie tegen moslims zien, waarbij bijna een op de drie respondenten raciale intimidatie ondervond. Maar de eerste Europese regering die serieus de strijd tegen anti-moslimracisme aangaat moet zichzelf nog uitvinden.

Een belangrijke oorzaak van dit falen is dat rechts-populistische bewegingen de anti-moslimretoriek naar de politieke mainstream hebben gebracht. De islam wordt daarbij voorgesteld als een bedreiging voor de nationale identiteit en een cultuur die fundamenteel onverenigbaar zou zijn met Europese waarden. Zo vond voormalig VVD-staatssecretaris Nobel het vanzelfsprekend te beweren dat "een heel groot deel van de islamitische jongeren de (Nederlandse) normen en waarden niet onderschrijft". Ook werden er dit jaar vlak vóór het zomerreces even snel drie tegen moslims gerichte racistische onderbuikmoties door de Tweede Kamer gejaagd.

Mede omdat een substantieel deel van de politiek anti-moslimracisme aanjaagt, voelde het Contactorgaan Moslims en Overheid (CMO) zich afgelopen week gedwongen zélf het initiatief te nemen met het instellen van een meldpunt voor geweld tegen moskeeën. Dat tijdens de Algemene Beschouwingen een DENK-motie die oproept tot extra bescherming van moskeeën en andere islamitische instellingen toch nog met een kleine meerderheid van stemmen werd aangenomen is weliswaar winst, maar met tegenstemmer VVD in de regering hoeven we van de uitvoering ervan weinig te verwachten. De invloed van racistische rechts-populistische bewegingen op de politieke keuzes van de VVD zijn immers nog steeds gigantisch.

Bovendien zien we dat de in populariteit groeiende rechtsextremistische stromingen in Nederland en elders in Europa voortdurend bezig zijn om het christendom en de zogenaamde ‘joods-christelijke’ cultuur (wat die cultuur ook moge zijn) lijnrecht tegenover de islam te plaatsen. En dat terwijl de islam en het christendom talloze overeenkomsten hebben en de groeiende populariteit van het christendom meestal niet voortkomt uit gevoelens van haat tegenover moslims, daar waar de groeiende populariteit van de islam veelal niet voortkomt uit gevoelens van haat tegenover christenen.

Maar het bestaansrecht van populistische politici en bewegingen is nu eenmaal onlosmakelijk verbonden met het creëren van vijandbeelden.

Waarom zijn witte levens voor ons nog steeds belangrijker dan niet-witte levens?
Dat witte levens voor veel van onze politici en media belangrijker zijn dan niet-witte levens is natuurlijk niet nieuw. Als in ons land een wit meisje wordt vermist, is dat groot landelijk nieuws, wordt een zwart meisje vermist dan mag je al blij zijn als dit het lokale nieuws haalt.

En zo werkt het ook bij internationale gebeurtenissen. Een Iraanse kennis van mij had een vriendin aan boord van Iran Air vlucht 655, het passagiersvliegtuig dat in 1988 door de Amerikanen werd neergeschoten. Maar daar waar vrijwel alle Nederlanders bekend zijn met het door de Russen neerschieten van de MH17 in 2014, is vrijwel niemand op de hoogte van de vergelijkbare misdaad tegen de IR655. Natuurlijk begrijp ik dat het grote aantal Nederlandse slachtoffers bij de MH17 doorslaggevend is, maar dat is niet de enige reden.

Het Schotse dorp Lockerbie is bij ons immers ook een begrip geworden vanwege de bomaanslag op Pan Am vlucht 103, ook al zat er geen enkele Nederlander aan boord. En uiteraard is er over deze terroristische aanslag een Netflix-serie gemaakt, zoals we ook talloze tv-series en speelfilms kennen over andere aanslagen met Amerikaanse, Europese en Israëlische slachtoffers, waaronder ‘United 93’ en ‘World Trade Center’, ‘The Looming Tower’ en ‘Turning Point 9/11’, ‘Munich’ en ‘Patriots Day’, ‘Utøya 22 Juli’ en nog heel veel meer.

Daarnaast zijn er uiteraard talloze series en speelfilms die fictie en werkelijkheid door elkaar halen, waaronder zojuist op Netflix gelanceerde Israëlische propaganda via nieuwe afleveringen van ‘Fauda’. Maar wáár zijn de talloze speelfilms en series over aanslagen en oorlogen met het veel grotere aantal slachtoffers dat níet uit Europa, de VS of Israël komt? Ook voor de meeste van onze filmmakers zijn witte levens nog steeds belangrijker dan niet-witte levens.

Dat we in Nederland en Europa de levens van witte mensen uit een zogenaamd ‘joods-christelijke cultuur’ vaak waardevoller vinden dan de levens van mensen uit andere culturen, zien we ook terug in de benaderingen van de door Rusland en Israël gemaakte slachtoffers in respectievelijk Oekraïne en Palestina. Het meest in het oog springend is uiteraard dat de Russische oorlogsmisdaden terecht worden bestraft met Europese economische, culturele en sportieve boycots, daar waar er van serieuze boycotmaatregelen tegen Israël hoegenaamd geen sprake is; de levens van witte Europeanen vinden we nu eenmaal onnoemelijk veel belangrijker dan de levens van niet-witte Palestijnen en Libanezen.

Eind vorige maand schreef ik al dat de door de EBU aangevoerde argumentatie om Rusland níet en Israël wél aan het Eurovisie Songfestival te laten deelnemen geen hout snijdt. Kan deze houding van de EBU dan alleen worden verklaard uit de zware druk van landen die Israëls genocidale misdaden steunen en er zélfs flink aan verdienen? En komt die medeplichtigheid aan Israëls oorlogsmisdaden dan niet vooral voort uit het feit dat we - bewust of onbewust - de levens van ‘minderwaardige’ Palestijnen, waarvan de meerderheid moslim is, uiteindelijk niet zo belangrijk vinden?

En ligt dat mogelijk onbewust méér waarderen van witte dan niet-witte levens, ook niet gewoon ten grondslag aan het feit dat de top van de NPO tot het uiterste lijkt te willen gaan in haar pogingen om koste wat het kost aan het komende Eurovisie Songfestival te kunnen deelnemen? En geldt datzelfde niet voor de tientallen andere landen die ook volgend jaar weer gewoon het podium van het Eurovisie Songfestival delen met het land dat zulke schokkende misdaden pleegt?

Want waarom zou je serieus rekening houden met Israëls grootschalige misdaden tegen het Palestijnse (en Libanese) volk wanneer de slachtoffers géén witte Europeanen zijn? Met als vanzelfsprekende consequentie dat deelnemen aan het Eurovisie Songfestival impliciete steun betekent aan het door Israël via het Eurovisiepodium whitewashen van de meest barbaarse oorlogsmisdaden.

Ons eurocentrische wereldbeeld is nog springlevend
Eeuwen van kolonialisme en de trans-Atlantische slavenhandel creëerden raciale hiërarchieën die werden gerechtvaardigd door ideeën van witte superioriteit. De invloed van dit eurocentrische wereldbeeld is vandaag nog zichtbaar in talloze bewuste en onbewuste vooroordelen.

Dat eurocentrische wereldbeeld zit voor een deel nog steeds vastgeroest in veel van onze media, die zich daarom veel vaker richten op de eigen regio én landen die cultureel of economisch dichtbij staan. Hierdoor krijgen grote gebeurtenissen in niet-Europese en niet-Noord-Amerikaanse landen verhoudingsgewijs minder aandacht, wat de publieke betrokkenheid en empathie uiteraard beïnvloedt. En als die aandacht voor andere regio er wél is, dan gebeurt dat toch vooral vanuit ons eigen witte perspectief.

Vandaar dat de redactie van Eva de Amerikaanse CNN-journalist Clarissa Ward uitnodigde en introduceerde met het bizarre, maar eigenlijk schokkende want leugenachtige en vooral kwetsende: “Zij was maandenlang de énige journalist in Gaza.” Dat een Amerikaanse journalist wél door de redactie van Eva wordt uitgenodigd, maar een Palestijnse journalist niet, zegt eigenlijk alles over het uiterst beperkte wereldbeeld binnen dit soort redacties. 

Daarmee ontken ik overigens niet dat er wel degelijk íets verandert, maar dat wordt toch vooral veroorzaakt door onze sociale media, die voor een deel een gamechanger zijn geworden. Hierdoor worden we via onze smartphones in ieder geval geconfronteerd met de weerzinwekkende beelden van Israëls gruweldaden. De publieke druk die hierdoor ontstaat dwingt soms ook onze grote nieuwsmerken tot verandering. Die zichtbaarheid op onze socials zal dan ook zeker een rol hebben gespeeld bij het terechte besluit van AVROTROS om het Eurovisie Songfestival volgend jaar opnieuw te boycotten.

Desondanks zitten over de hele linie de (vaak onbewuste) gevoelens van witte superioriteit nog zó vastgeroest in alle geledingen van onze samenleving, dat de tegengeluiden die via de socials tot ons komen nog maar beperkt invloed hebben op veel van onze mediaredacties, alsook de besluitvormingsprocessen in onze Europese samenlevingen.

Met als een van de vanzelfsprekende gevolgen dat tientallen landen zich volgend jaar mei met hun deelname aan het Eurovisie Songfestival opnieuw (en terecht) solidair tonen met het Oekraïense volk, maar daarentegen het eigenbelang laten prevaleren zodra het om de Palestijnen gaat. Het is daarom te hopen dat de top van de NPO zich alsnog aansluit bij het principiële besluit van de AVROTROS-directie en de gelijkluidende beslissing van Ierland. Doet men dat niet, dan geeft ook de NPO het signaal af dat de levens van Oekraïense christenen veel méér waard zijn dan de levens van veelal Palestijnse moslims.