Tijd voor een nieuw links paradigma

Of je nu op de barricaden staat voor het klimaat, voor de zorg of tegen racisme: je vecht tegen hetzelfde systeem van roofbouw en afleiding.

Terwijl de wereld om ons heen er voor niemand beter op wordt - met oorlog, een klimaatcrisis, steeds duurdere woningen, duurdere energie en onzekerder werk - slaagt links er niet in de agenda te bepalen of kiezers terug te winnen. De recente massale protesten tegen klimaatbeleid, woonbeleid, racisme en genocide hebben zich nauwelijks vertaald naar electorale verschuivingen. Dat is geen toeval. Het onderliggende probleem hier is dat links, van politieke partijen tot maatschappelijke bewegingen, geen gedeeld verhaal meer heeft. Geen gezamenlijk kader om deze verslechteringen te begrijpen. 

Rechts laat op dit moment het tegenovergestelde zien. Het is de afgelopen jaren steeds succesvoller geworden, terwijl het tegelijk steeds verder losgezongen is geraakt van de feiten. De framing van GroenLinks-PvdA als ‘extreem’ of migratie als permanente ‘crisis’ zijn daar recente voorbeelden van. Het gaat ze dan ook helemaal niet om de feiten; wat rechts deelt, is een wereldbeeld. Van VNO-NCW en de VVD tot Vandaag Inside en de PVV klinkt steeds dezelfde kernboodschap: niet multinationals maar migranten ondermijnen de economie en niet radicaal rechts maar links en activisten bedreigen de democratie. Over hun onderlinge verschillen - Oekraïne, Europa, herbewapening, verzorgingsstaat - zijn ze relatief stil. Het gedeelde verhaal gaat voor.

Links mist zo’n gedeeld wereldbeeld. Decennia nadat het zijn ideologische veren afschudde, is de behoefte aan een samenhangend, herkenbaar links verhaal terug van nooit weggeweest. Toch is dat verhaal er niet. En zonder zo’n ideologisch kader mist een gemeenschappelijke taal om belangen, macht en conflicten te duiden. Er is geen gedeeld verhaal over wat er structureel misgaat en door wie. Wat dan overblijft is incidentele verontwaardiging. Terwijl rechts consequent hetzelfde offensieve frame herhaalt - dit zijn de problemen, zij zijn de schuldigen - blijft links zoeken naar het gedeelde verhaal.

Juist in deze tijd van permanente crisis en steeds machtigere hufters ontbreekt het links aan een gezamenlijk ijkpunt. Dat geldt voor linkse partijen, linkse instituties, opiniemakers en kiezers. Zonder zo’n gedeeld wereldbeeld gaan we de macht niet naar ons toetrekken. Maar hoe zijn we hier beland? Waarom lukt het rechts wel om tot een gedeeld verhaal te komen? En is een gedeeld links verhaal - een verhaal dat ons niet verdeeld en geen verstikkende dogma’s oplegt - nog wel mogelijk?

Een vervlogen ideologie
Tot ver in de jaren tachtig beschikte links over duidelijke ideologische kaders. Ze waren niet altijd flexibel en zeker niet vrij van interne conflicten - met scheuringen rondom kernenergie, pacifisme, internationale solidariteit, hoe links de PvdA moest zijn en hoe Marxistisch de CPN nog was - maar ze boden richting. Ze gaven structuur aan hoe macht werd begrepen, hoe belangen werden gezien en waar de politieke strijd over moest gaan. Er bestond een gedeelde taal over klassenstrijd, solidariteit, herverdeling en democratisering. Arbeid stond tegenover kapitaal. Vakbonden tegenover werkgeversorganisaties. Persoonlijke vrijheden tegenover conservatieve instituties. 

In de jaren negentig werd dat kader doelbewust losgelaten. Onder invloed van de derde weg, ‘professionalisering’ en bestuurlijke logica werd ideologie verdacht of op zijn minst ervaren als ballast. Klassenanalyse maakte plaats voor marktdenken met een sociaal randje. De tegenstelling tussen arbeid en kapitaal verdween uit het politieke vocabulaire. Ongelijkheid werd een kwestie van kansen, niet van macht. Dit was het einde van de geschiedenis en wat er van de toekomst overbleef, hoefde alleen nog goed gemanaged te worden. Dit bleef het dominante denken tot ver na de eeuwwisseling. Al voelt die technocratische droom inmiddels als een vage herinnering. 

De windstilte van de paarse jaren is de afgelopen jaren immers omgeslagen in een hyperpolitieke storm. Sinds de financiële crisis van 2008 en alle crises die sindsdien volgen is de politiek weer prominent terug in ons dagelijks leven. Helaas heeft die herpolitisering niet geleid tot een nieuw en gedeeld verhaal op links. Integendeel: zoals journalist Vincent Bevins in zijn boek If We Burn (ondertitel:The Mass Protest Decade and the Missing Revolution) pijnlijk nauwkeurig analyseert, leven we in een decennium van massaprotesten zonder revolutie. We gaan met meer mensen dan ooit de straat op, de explosies van verontwaardiging volgen elkaar in hoog tempo op, maar onder de streep verandert er nauwelijks iets aan de machtsverhoudingen.

De wereld om ons heen wordt in de fik gezet. Daarom staan we steeds vaker en luider op de barricaden. Dat die energie zich niet vertaald naar macht komt doordat we geïsoleerd vechten tegen verschillende kwaden, in plaats van ze aan elkaar te verbinden. De klimaatactivist, de woningzoekende en de gediscrimineerde Nederlander herkennen elkaars woede wel, maar zijn geen strijdmakkers. Bovendien: zonder een overkoepelend verhaal blijft elk protest een tijdelijke uitbarsting die in rook opgaat bij het oprollen van het laatste spandoek. De problemen waar de ene beweging tegen strijdt, komen in de volgende niet terug. We missen de ideologische lijm die deze ‘losse’ incidenten en ‘verschillende’ slachtoffers aan elkaar verbindt. 

De puinhopen van de jaren ‘20
We hoeven het niet over alles eens te worden - dat gaat voorlopig ook niet lukken. Maar we hebben ook geen gedeelde blauwdruk nodig voor een utopie; een gezamenlijke diagnose is al genoeg. De denker bell hooks vatte het overkoepelende systeem waar we tegen vechten krachtig samen als het ‘imperialistische kapitalistische wit-nationalistische patriarchaat.’ Om dat systeem te lijf te gaan, moet links het ‘kleurklasse narratief’ omarmen: de analyse die laat zien hoe de alliantie tussen het grootkapitaal en radicaal-rechts werkt. Het legt bloot hoe zij raciale verdeeldheid zaaien om de aandacht af te leiden van hun economische roofbouw. Door de zondebokpolitiek te ontmaskeren als een doelbewust instrument van de rijken, verbinden we de strijd tegen racisme direct met de strijd tegen het roofkapitalisme. 

Een gedeeld verhaal begint bij het doorprikken van de afleidingstactieken en het aanwijzen van de krachten die het ons nu, en in de toekomst, onmogelijk maken om fatsoenlijk te leven. Dit zijn een aantal van die krachten:

• Het eindetijds roofkapitalisme. Stelselmatig wordt het aandeelhoudersbelang van kortetermijnwinst boven mens en milieu geplaatst. Regels rondom maatschappelijke verantwoordelijkheden van bedrijven worden afgezwakt terwijl van burgers steeds meer wordt gevraagd. Terwijl multinationals belasting blijven ontwijken, worden burgers gekort. En waar burgers wordt gevraagd wat vaker vegetarisch te eten, mogen grote bedrijven ons voedsel vergiftigen en de planeet kaal blijven vreten. 
• De vermarkting van de maatschappij. De afgelopen decennia zijn publieke goederen zoals wonen en zorg winstobjecten geworden. (Buitenlandse) private equity partijen kopen alles op van vastgoedprojecten tot dierenartspraktijken om het rendement voor een kleine bovenlaag te maximaliseren terwijl de 99% de rekening betaalt.
• De ‘corporate capture’ van de politiek. De overheid is verworden tot een uitvoeringsinstantie van het grootkapitaal, de fossiele- en agrolobby, de rijke vrienden van de VVD en Silicon Valley. De haringparty beslist over de coalitie, VVD-donateurs dicteren de regels voor arbeidsmigratie en BBB-bewindspersonen houden onwelgevallige agrofeiten uit het debat. 
• De zondebokmachine. Het is de ultieme afleidingsmanoeuvre: we worden opgehitst om te vechten over identitaire kwesties, zodat de werkelijke diefstal aan de top buiten schot blijft. Terwijl de winsten naar recordhoogte stijgen en centrumrechts samenwerking zoekt met extreemrechtse partijen, krijgt de migrant de schuld van de woningnood en de linkse activist de schuld van de polarisatie. Veel media bieden daarbij een helpend handje. 
• De conservatievebacklash. Er vindt een doelbewuste aanval plaats op de vrijheid en gelijkwaardigheid van de ander om wankelende machtshiërarchieën te beschermen. Of het nu gaat om het terugdraaien van zelfbeschikkingsrechten zoals abortus, het dwarsbomen van de lhbti+-gemeenschap of het uitsluiten van minderheden: onze vrijheid en gelijkwaardigheid staat op het spel om een cohort nare oude witte mannen aan de macht te houden.
• De technofeudalisten. We zijn digitale horigen geworden van platformen die onze aandacht verkopen en ons voeden met algoritmes die verdeeldheid belonen. Deze infrastructuur is een van de motoren (én financiers) achter de zondebokpolitiek en de conservatieve backlash; het versnippert onze woede en sloopt het fundament van een gedeelde werkelijkheid waarbinnen we ons nog zouden kunnen organiseren. 
• Het recht van de sterkste. Van de Russische agressie in Oekraïne tot Israëls genocide in Gaza en de Amerikaanse dreiging voor Groenland tot de Chinese dreiging voor Taiwan; we zien de terugkeer van de brute wet van de jungle. Het is een wereld waarin geopolitieke belangen altijd zwaarder wegen dan mensenlevens, en waar universele rechten alleen gelden als ze de machthebbers goed uitkomen.
• De straffeloze elite. Het stuitende onvermogen van instituties om de elite ter verantwoording te roepen. Terwijl de architecten van de klimaatcrisis, de toeslagenaffaire en de financiële crises hun positie behouden, wordt de burger die een foutje maakt in zijn bijstandsaanvraag genadeloos aangepakt. De Epstein-files maken pijnlijk duidelijk hoe ver die straffeloosheid voor de machtigen werkelijk gaat. 

Een solidaire strijd
We hoeven niet te wachten op dé blauwdruk van dé utopie waar iedereen van GroenLinks-PvdA tot de meest radicale actiegroep zijn handtekening onder zet. Dat gaat nooit gebeuren en dat hoeft ook niet. Onze kracht ligt niet in eenstemmigheid over de toekomst, maar in een gezamenlijk vijandbeeld in het heden. Of je nu op de barricaden staat voor het klimaat, voor de zorg of tegen racisme: je vecht tegen hetzelfde systeem van roofbouw en afleiding. De vastgoedbelegger die je huur opdrijft en de fossiele lobbyist die de planeet opstookt, drinken uit hetzelfde glas.

Wanneer we het eens worden over de vijanden waartegen we strijden stoppen we met het blussen van losse brandjes en worden we één front. Daarvoor is geen verstikkend dogma nodig, maar een nieuw links paradigma dat we tot vervelens toe kunnen herhalen. Dus benoem de diefstal aan de top, ontmasker de zondebokmachine en maak van dit ijkpunt de nieuwe standaard. Of je nu werkt bij een NGO, de woordvoering doet bij een woningbouwcorporatie, kaderlid bent bij de vakbond, in het weekend de snelweg bezet, columns schrijft over radicaal rechts, podcasts maakt over roofkapitalisme of een linkse zuil op aan het zetten bent: we delen dezelfde vijanden en onderling verbonden problemen, benoem ze. Als we gezamenlijk inzien tegenover welke krachten we staan, smeden we de vuist die nodig is om de macht daadwerkelijk terug te pakken.