Noodplan, noodpakket, noodsituatie: wat is er aan de hand?

Nederland moet zich voorbereiden op een noodsituatie, maar waarom eigenlijk?

De Rijksoverheid lanceert een campagne over noodsituaties, de minister van Justitie en Veiligheid roept mensen op een noodplan te maken, NAVO-chef Mark Rutte waarschuwt voor oorlog; wat is er allemaal aan de hand?

‘Ik ga niet doen alsof er niets aan de hand is; alsof het hele rustige tijden zijn’, zegt Foort van Oosten, minister van Justitie en Veiligheid, aan tafel bij Pauw & De Wit. ‘De vijand, dat kan van alles zijn. De stroom- of internetverbinding kan langdurig uitvallen of de watervoorzieningen kunnen stoppen.’ De minister roept mensen op een noodplan te maken.

‘Ik denk niet dat de Russen hier door de straten komen rijden’, zegt Anja Schouten, burgemeester van Alkmaar en voorzitter van de Veiligheidsregio Noord-Holland Noord, in de rubriek De Mediamachine van het radioprogramma De Rode Draad. Wel kan zij zich voorstellen dat extreem weer of sabotage voor een langdurige stroomuitval kan zorgen. Er zijn verschillende bedreigingen, zoals een stroomstoring, digitale aanval of overstroming, volgens de Rijksoverheid. Dat komt omdat de internationale veiligheidssituatie de afgelopen jaren in hoog tempo is verslechterd. Denk bijvoorbeeld aan de oorlog in Oekraïne, cyberaanvallen door landen zoals Rusland en China, terroristische dreiging vanuit het jihadisme en geradicaliseerde online chatgroepen, en klimaat- en natuurrampen. Als voorbereiding op dit soort noodsituaties roept de overheid alle huishoudens op om een noodpakket samen te stellen. Daarnaast zou iedereen een bedrag van zeventig euro per volwassene en dertig euro per kind aan contant geld in huis moeten hebben. Dat geld is bedoeld voor basisbehoeften: eten en drinken, medicijnen, verzorgingsproducten en vervoer.

‘Als een stroomstoring heel Nederland treft, dan kan je bijvoorbeeld niet meer naar de supermarkt of 112 bellen’, zegt journalist Ot van Daalen in De Rode Draad. Nederland heeft tot nu toe vooral met kleine stroomstoringen te maken gehad. Vaak een uur tot anderhalf uur, in kleine regio's of een provincie. Maar in het geval van een grootschalige stroomstoring zijn we niet alleen ons licht en onze verwarming kwijt. ‘Er zijn veel meer systemen afhankelijk van elektriciteit. Denk aan het internet: je kan bijvoorbeeld niet meer bellen of betalen.’ Het is niet zeker hoe groot de kans op een noodsituatie is, maar het is in ieder geval handig om voorbereid te zijn, denkt Van Daalen. ‘Het beste wat je als burger kunt doen, is zorgen dat je een powerbank en kaarsen in huis hebt, zodat je in ieder geval een paar dagen vooruit kan.’

‘We hebben de afgelopen twintig jaar een heleboel crisissen gehad’, zegt Gert-Jan Ludden, adviseur crisisbeheersing, in De Mediamachine. Hij noemt het millenniumprobleem, de kredietcrisis, aardbevingen en de coronapandemie als voorbeelden. ‘Mensen, bedrijven en overheden zijn in een bepaalde mate dus best goed voorbereid op een noodsituatie.’ Maar door toespraken van de koning en NAVO-chef Rutte over oorlogsdreigingen en tegelijkertijd alle media-aandacht rondom noodsituaties en het informatieboekje dat plots bij iedereen op de mat lag, wordt de overheidscampagne "denk vooruit" geframed rond oorlog. ‘Mensen wordt angst aangejaagd. Vanwege de timing kan je er niet omheen dat veel mensen in dit land gaan denken: wat is hier aan de hand? Woorden scheppen werkelijkheid.’

De coronamaatregelen hebben bij veel mensen voor wantrouwen gezorgd en dat speelt nu ook mee. ‘Het gaat allemaal ook een beetje traag. De minister van Justitie en Veiligheid heeft al in 2024 de Tweede Kamer een brief gestuurd dat Nederland weerbaarder moet worden op het gebied van langdurige stroomuitval, cyberdreigingen en militaire operaties.’ In 2025 heeft met name de Rijksoverheid campagne gevoerd en burgers geïnformeerd over noodsituaties, terwijl nog geen kwart van de bevolking vertrouwen heeft in de landelijke overheid. Daarbij gebeurde de communicatie erg versnipperd over het jaar, aldus Ludden. ‘Burgers krijgen af en toe iets mee over een noodpakket, contant geld en parkeergarages die worden omgebouwd tot schuilkelders, maar verder horen ze niets.’ Daarom denkt hij dat de Rijksoverheid beter zou moeten samenwerken met lokale overheden, om de burgers mee te nemen in wat er gaande is en wat het doel is van de campagne. Daar is ook burgemeester Schouten het mee eens. ‘Wij kennen onze inwoners goed, dus wij moeten in gesprek gaan met mensen. Ik zeg altijd: als u uzelf kunt redden en u neemt daar allemaal één of twee buren bij, dan is iedereen geholpen. Dan kunnen wij als overheid voor de allerkwetsbaarste mensen zorgen.’

Uit onderzoek van het Armoedefonds blijkt dat slechts één procent van de mensen in de armoede is voorbereid op een noodsituatie. ‘De overheidscampagne luidt “denk vooruit”, maar je kunt niet vooruitdenken als het leven nu al een crisis is’, zegt Lotte Meerhoff van het Armoedefonds bij Dijkstra & Evenblij ter plekke. ‘Een noodpakket kan al snel zo’n honderdvijftig euro kosten, voor mensen in de minima is dat niet betaalbaar. Dat zorgt bij velen voor complete paniek’, vertelt Laura van Gerve van de stichting Help ons Helpen 0297.

Presentator Merel Wielaert zocht uit hoeveel een noodpakket voor een gezin van vier zou kosten. ‘Ik ben alleen langs de goedkopere winkels gegaan. In totaal kwam het bedrag neer op 132,50 euro en daar moet dan nog tweehonderd euro contant bovenop.’ Voor gezinnen in armoede is dat drie weken leefgeld, voegt Van Gerve toe.

Naast dat minima daadwerkelijk het geld niet hebben om een noodpakket samen te stellen, brengt het ook mentale problemen met zich mee. ‘Je ziet continu spotjes over het noodpakket en je hoort iedereen erover praten, maar je kunt zelf niet meedoen. Dat zorgt voor stress’, aldus Meerhoff. ‘Voor een weerbare samenleving moet de overheid juist opkomen voor kwetsbare groepen.’ De focus moet liggen op samenredzaamheid, volgens haar. ‘Mocht er een noodsituatie uitbreken, zorg dan dat hulporganisaties genoeg spullen op voorraad hebben. Tijdens corona hebben wij bijvoorbeeld mondkapjes en zelftesten uitgedeeld vanuit het Armoedefonds.’