Hoe weet je of een dier is uitgestorven?

De afgelopen decennia zijn er verschillende dieren uitgestorven. Maar hoe weten wetenschappers eigenlijk zeker dat een dier écht nergens meer te vinden is?

De rode pad, de bramblecay-mozaïekstaart-rat en de Marianenbrilvogel hebben allemaal één ding gemeen: ze zijn allemaal in de afgelopen twintig jaar uitgestorven. Maar hoe weet je dat eigenlijk zeker?

'We kunnen toch nooit overal tegelijkertijd kijken?', vraagt Rosa Wierda, van Alledaagse Vragen zich af. En precies dat is het probleem. Je kunt moeilijk even checken of er écht nergens meer een dier rondloopt. Hoe weet je het dan zeker?

'Dat is supermoeilijk te bepalen', weet milieuwetenschapper Marc Huijbrechts. Vroeger was de regel: is een dier vijftig jaar lang niet gezien, dan is het uitgestorven. Maar die regel bleek geen stand te houden. Zo werden dieren die eerder uitgestorven verklaard waren, later toch weer gezien.

Daarom werd er een nieuwe regel bedacht. Een soort mag, volgens de Internationale Unie voor Natuurbescherming (IUCN), pas officieel als 'uitgestorven' worden verklaard als er geen redelijke twijfel meer is. 'Redelijk twijfel betekent dat er heel veel in het werk is gesteld om te bepalen of die soort er nog is. Bijvoorbeeld met expedities, cameravallen, het bevragen van lokale bevolking en zoeken naar DNA-sporen in water.' Wetenschappers moeten dus eerst uitgebreid zoeken in het leefgebied, voordat ze de conclusie kan worden getrokken dat een diersoort is uitgestorven.

Naast dieren die daadwerkelijk zijn uitgestorven zijn er ook dieren die 'met uitsterven worden bedreigd'. Maar hoe weten onderzoekers dat? Hoe weten ze überhaupt hoeveel dieren er zijn? Dat is heel moeilijk, weet Huijbrechts. Onderzoekers werken met schattingen en modellen. 'Het gaat dus om een inschatting', aldus Huijbrechts. Hoe groter het dier, hoe makkelijker dat is. Bij kleine of zeldzame soorten blijft het vaak giswerk.

Naast dieren die daadwerkelijk zijn uitgestorven zijn er ook dieren die 'met uitsterven worden bedreigd', zoals de Orang-Oetang en neushoorns. Maar hoe weten onderzoekers dat? Een voorbeeld: er werd onderzoek gedaan naar zoogdieren op Madagaskar. Huijbrechts: 'Daar zien we eigenlijk door het teruggaan van natuurlijk land, maar ook doordat land in kleine stukjes wordt opgeknipt – fragmentatie van land – dat bepaalde soorten een sterk verhoogde kans hebben om uit te sterven in de komende honderd jaar.'

Dat hangt ervan af, maar vaak wel. 'Dat ligt er ook aan waar die soort zich begeeft in de voedselketen. De tijger bijvoorbeeld staat helemaal aan het einde van de voedselketen. Als zo'n soort wegvalt, dan kun je bepaalde veranderingen zien in de leefomgeving.' Dat kan een domino-effect veroorzaken. 'Zo heeft een planteneter, door het wegvallen van een roofdier, geen natuurlijke vijanden meer. Daardoor kan overbegrazing plaatsvinden waardoor weer allemaal verschuivingen komen in het voedselweb, wat een soort kettingreactie kan veroorzaken.' Maar dat hoeft niet altijd zo te zijn.

Het valt wellicht iets minder op dan een neushoorn, maar ook insecten worden met uitsterven bedreigd. 'In de afgelopen 25 jaar is [de populatie] met 75% gedaald', vertelt insectendeskundige Aglaia Bouma. 'En dat heeft natuurlijk enorme gevolgen.' Die enorme daling heeft met een aantal dingen te maken, bijvoorbeeld: klimaatverandering, insecticiden – bestrijdingsmiddelen op planten en het massaal betegelen van onze tuinen.

Het uitsterven van insecten zou een grote impact kunnen hebben op ons voedsel. Insecten bestuiven bloemen en daar komen vruchten van – en die eten wij. Daarnaast heeft het impact op de rest van de voedselketen. 'Kippen en de meeste andere vogels zijn dan ook hartstikke dood', legt Bouma uit. 'Want elke vogel voert de kuikens met insecten.' Hetzelfde geldt voor kikkers en vleermuizen. Daarnaast wordt de poep van zoogdieren, zoals koeien, niet meer opgeruimd door mestkevers, waardoor het gras niet meer kan groeien.' Daardoor zullen uiteindelijk ook de koeien doodgaan. De conclusie: al het leven op land zal onmogelijk worden, 'het wordt een kale, akelige wereld'.

Er zijn technieken waarmee uitgestorven soorten kunnen worden teruggebracht, legt innovatiewetenschapper Koen Beumer uit. Een high tech-route die we kennen uit films zoals Jurassic Park waarbij 'stukjes DNA van een uitgestorven soort worden verzameld en in een lege eicel worden gestopt.' De andere manier is door zogenaamd 'terugkruisen', oftewel: 'je neemt een diersoort die er een beetje lijkt op de uitgestorven soort. Die krijgt dan een kind, dan kies je de nakomelingen die het meest lijken op de uitgestorven soort en dat doe je dan een aantal generaties. Dan kun je heel dicht bij de uitgestorven soort komen.'