Op pad met Menno: Op de (ooit) grote stille heide

"Grofweg zeven procent van de oorspronkelijke hei is nog over en daar zijn we dan nu plotseling weer héél zuinig op", schrijft Menno Bentveld in zijn column voor de Varagids. "De strijd tegen verdroging, verzuring en dichtgroeien van de hei is intens. Bos is leuk en belangrijk, maar niet op de hei!"

Lees hieronder de gehele column:

De heide. Een wonderlijker product van gezamenlijke inspanning van mens en natuur bestaat niet. Kijk, ooit bestond Nederland overwegend uit bos. Wij de boel kappen voor brandhout en om huizen en schepen te bouwen. Met als gevolg dat daarna in grote delen van het land alleen nog maar arme, schrale grond te vinden was waar niets anders groeide dan hei. Een plaatje natuurlijk, maar de ondernemende Nederlander kon er weinig mee. Ja, schapen op laten grazen en dat deden we dan ook massaal. Na het grazen werden de dieren teruggeleid naar de potstal om te slapen en te poepen, de poep werd vermengd met heideplaggen en dat werd weer op akkertjes uitgereden om de boel te bemesten.

Die kringloop van hei, schaap, mest en akkertje heeft eeuwenlang bestaan tot de mens één van de meest ingrijpende uitvindingen uit de geschiedenis deed, namelijk: kunstmest. Uiteraard hebben het wiel, het buskruit, de boekdrukkunst en de smartphone ook zo hun invloed op de loop van de geschiedenis gehad, maar zonder kunstmest hadden we volgens velen nog in het stenen tijdperk geleefd. Ten eerste konden we voortaan dat hele romantische gedoe van dat schaap en die poep en dat bemesten van dat akkertje achterwege laten en ten tweede konden op industriële schaal land ontginnen dat tot dan toe totaal waardeloos (lees: natuur) was. De uitgestrekte heidevelden incluis. De hele handel ploegen, kunstmest erover en maïs planten! Of bossen waar gejaagd en gerecreëerd kon worden.

Zo bedacht zo gedaan en dus verdwenen onze schrale heidevelden als sneeuw voor de zon. Op de fascinerende site Topotijdreis.nl kun je zien hoe vanaf de vorige eeuw in sneltreinvaart de enorme heidevelden, maar ook heggen, poelen, houtwallen, kronkelende beekjes en veengebieden verdwenen en er allerlei nuttigs voor in de plaats kwam. Zaken waar je iets aan had, zeg maar. Grofweg zeven procent van de oorspronkelijke hei is nog over en daar zijn we dan nu plotseling weer héél zuinig op. Wat ooit een armeluislandschap was, waar alleen schapen nog iets van konden maken (poep!), wordt nu gekoesterd door ecologen, boswachters, de VVV en cameraploegen van Vroege vogels. De strijd tegen verdroging, verzuring en dichtgroeien van de hei is intens. Bos is leuk en belangrijk, maar niet op de hei! Daar vinden we immers planten diersoorten die nergens anders voorkomen. En dus worden er wilgen, berkjes en dennetjes getrokken en wordt een teveel aan pijpenstro de kop ingedrukt.

Ook het good old schaap wordt nog steeds in stelling gebracht. Knabbelen moet-ie, de hei verjongen en daarbij zoveel mogelijk twijgjes en struikjes eten. Voortgestuwd door hond en herder houdt het schaap het landschap open en zorgt ervoor dat we nog steeds van die briljant mooie heidevelden kunnen genieten. Het is soms even zoeken; maar als het niet lukt, gewoon eerst even langs de VVV. Het foldertje met het lokale heideveld staat altijd vooraan, daar kun je donder op zeggen.