De bruinvis: de Nederlandse walvis in de Noordzee

Met een enkele bultrug, af en toe een dolfijn en hier en daar een dwergvinvis lijkt de Nederlandse Noordzee niet bepaald een whalewatching-hotspot. Maar schijn bedriegt. Met tienduizenden gewone bruinvissen voor onze kust en nog eens tientallen in de Oosterschelde heb je toch een grote kans een walvis te spotten.

Om meer aandacht te vragen voor deze relatief onbekende soort en meer dan twintig jaar aan onderzoek te bundelen, schreven Frank Zanderink en Nynke Osinga van Stichting Rugvin een boek over deze Nederlandse Walvis genaamd: De bruinvis, Walvis van de kustwateren.

Op het eerste gezicht heeft een bruinvis heel wat weg van een dolfijn, met zijn gestroomlijnde lichaam, grijze tinten en driehoekige rugvin, maar bruinvissen vormen een aparte familie bestaand uit zeven verschillende bruinvissoorten. “Ze zijn vaak een stuk kleiner dan dolfijnen en hebben een stompe snuit”, vertelt Zanderink. “Taxonomisch gezien onderscheiden wetenschappers de twee groepen op basis van de tanden. Waar bruinvissen spatelvormige tanden hebben, bezitten dolfijnen spitse. Maar ik geef toe het verschil vanaf de buitenkant is erg lastig te zien.”

In tegenstelling tot dolfijnen, leven bruinvissen vaak individueel of in hele kleine groepjes. Toch kan je wel eens tientallen tot honderden foeragerende bruinvissen bij elkaar aantreffen. “Dit betekent nog niet dat het een sociale groep is”, geeft Zanderink aan. “Ik noem het zelf het cafetaria-effect. Ze doen allemaal een bestelling en als hun buikje vol is trekken ze gewoon weer weg.”

Net als andere walvisachtigen, gebruiken bruinvissen sonar om te navigeren door het troebele water en vissen op te sporen. Met behulp van clicks en buzzes lokaliseren ze een prooi om deze vervolgens met hun tanden vast te klemmen en in zijn geheel naar binnen te zuigen. “Bruinvissen slikken de vissen altijd door met de kop eerst, anders strijk je tegen de schubben van de vis in en loop je het gevaar dat de schubben van de vis als een soort weerhaken in je keel vast blijven zitten."

In de Noordzee leven zo’n 350 tot 400 duizend gewone bruinvissen. Dat is ongeveer vijftig procent van de gehele wereldpopulatie! Omdat bruinvissen vooral voorkomen in ondiepe wateren, lijkt de Noordzee een ideaal leefgebied te zijn. Ware het niet dat menselijke activiteiten dit leefgebied verstoren.

Intensieve scheepvaart, onderwatergeluid van onder andere de aanleg van windparken, vervuiling door PFAS en plastics, afnemende beschikbaarheid van prooien door overbevissing en bijvangst in de visserij vormen ernstige bedreigingen voor deze soort.

"Door selectiever te vissen en bepaalde gebieden met rust te laten, kunnen we de leefomgeving van de bruinvis verbeteren", vertelt Zanderink. Dat zagen we ook tijdens de coronaperiode: door minder menselijke activiteit ging het beter met de bruinvis. Mijn belangrijkste tip is daarom: blijf af en toe gewoon weg uit zulke gebieden."