Waarom maakt de overheid excuses? En wat gebeurt er daarna?

Excuses van de minister-president: het lijkt de laatste jaren wel vaker te gebeuren. Maar wie heeft daar nou eigenlijk iets aan? En wat gebeurt er daarna?

De afgelopen jaren zijn er door de overheid meerdere keren excuses aangeboden. Bijvoorbeeld recentelijk aan de Molukse gemeenschap – voor de slechte behandeling van Molukkers direct na de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog. Of aan Indonesië – voor het extreme geweld door het Nederlandse leger in het land tussen 1945 en 1949. Ook zijn er excuses aangeboden voor het slavernijverleden – dat Nederland eeuwenlang mogelijk heeft gemaakt, heeft gestimuleerd en in stand heeft gehouden, en waarvan het heeft geprofiteerd. Ook gedupeerden in de Toeslagenaffaire, afstandsmoeders (die onder grote druk gedwongen werden hun pasgeboren baby af te staan) en Groningers met aardbevingsschade ontvingen excuses. Soms gingen de excuses gepaard met een plan of herstelbetalingen.

Het antwoord is: het ligt eraan. Excuses kunnen voor slachtoffers en nabestaanden heel waardevol zijn, omdat ze zorgen voor erkenning en het gevoel gezien te worden. Maar niet iedereen is daar tevreden mee. Voor sommigen is het pas echt goed als er ook iets concreets tegenover staat. ‘In excuses zit min of meer besloten dat ze ook tot teleurstelling gaan leiden, omdat het uiteindelijk woorden zijn en die moeten ook betekenis krijgen door wat erop volgt', vertelt Juliette Schaafsma, hoogleraar aan Tilburg University.

Toch blijkt uit onderzoek dat er wel degelijk waarde aan wordt gehecht. Dit heeft vooral te maken met dat veel misstanden nooit een plek hebben gekregen in het collectieve geheugen. ‘Vaak is er sprake van ontkenning of is erover gezwegen’, aldus Schaafsma. Een excuus markeert dan het moment waarop dat zwijgen wordt doorbroken en er wordt erkend wat er is gebeurd.

Niet per se, het kan meerdere kanten op werken, weet Schaafsma. ‘Voor slachtoffers of nabestaanden kan het heel belangrijk zijn vanwege die erkenning. Maar tegelijkertijd biedt het ook weer een platform voor politici om te laten zien wie ze zijn, waar ze voor staan of welke waarden ze aanhangen.’

Niet elk excuus is even sterk. Het draait, volgens Schaafsma, om drie dingen: een volmondige erkenning van wat er is misgegaan, een brug tussen verleden en heden, en er moet weer een band ontstaan met de slachtoffers, doordat het aangedane leed écht wordt erkend.

Soms is een klein gebaar veel krachtiger dan een uitgebreide toespraak. Schaafsma noemt het voorbeeld van een Duitse regeringsleider die tijdens een bezoek aan Polen door zijn knieën zakte bij een monument voor de slachtoffers van het getto in Warschau. ‘Dat is wereldwijd geïnterpreteerd als excuus van Duitsland. Het heeft enorm veel indruk gemaakt, omdat het eigenlijk het eerste gebaar was van schuld en spijt.’

Herkenbaar: een excuus lezen of horen en toch het gevoel houden dat er iets niet klopt. Vaak zit 'm dat in wat er nou juist níét gezegd wordt. ‘Soms lijkt het alsof ze misstanden erkennen, maar dan zie je – als je goed leest – niet wie die nou gepleegd heeft. 'Nergens staat: de Nederlandse overheid heeft dit gedaan.' Juist dat weglaten van verantwoordelijkheid maakt een excuus minder sterk.

Het proces van excuses maken bestaat uit drie fases, zo legt Wout Veraart, hoogleraar rechtsfilosofie aan de Vrije Universiteit Amsterdam, uit in De Rode Draad. Het zoeken naar de waarheid, de excuses zelf, en daarna het herstel. ‘Op het moment dat je excuses maakt, weet je waarover het gaat. Heb je je daarin verdiept en kan je die erkenning dus ook geven?’ Sla je die eerste fase over, dan gaat het mis.

Een voorbeeld daarvan zijn de excuses aan afstandsmoeders. De dag ná die excuses ontbrak in een brief aan de Kamer over het herstelproces iets waar veel afgestane kinderen op hadden gehoopt: inzage in hun eigen dossiers. Dat mag vanwege privacyredenen niet. Dat was een grote teleurstelling. Het was beter geweest als de overheid meer bewustzijn had gehad over hoe belangrijk archieven zijn voor alle partijen. 'Zolang je niet weet hoe het zit, ben je een beetje gevangen. Je blijft altijd zoeken om de waarheid boven tafel te krijgen. Pas als je het gevoel hebt dat die er is, kun je verder.'