Hoezo heeft Nederland de hoogste stikstofuitstoot van heel Europa?!

Stikstof. Je hoort het overal, maar wat is het eigenlijk? En waarom zijn wij als klein landje de absolute uitstootkampioen van Europa?

Stikstof is een gas, je kunt het niet zien of ruiken. Stikstof zelf is onschuldig — tachtig procent van de lucht die je inademt bestaat eruit. Maar zodra het zich verbindt met andere stoffen, wordt het een ander verhaal.

De twee boosdoeners, en veroorzakers van 'het stikstofprobleem' zijn ammoniak (stikstof + waterstof) en stikstofoxide (stikstof + zuurstof). 'Stikstof is geen gif, het is een voedingsstof', aldus hoogleraar milieusysteemanalyse, Wim de Vries, van de Wageningen University in Alledaagse Vragen. 'Net als met eten is belangrijk om die voedingsstof te hebben, maar je moet er niet te veel van eten. Van één dagje te veel eten, gaat niemand dood, maar hoe langer je dat doet hoe groot het probleem wordt. En dat is in de natuur precies net zo. Het is de hoogte van de overschrijding. En hoe lang het overschreden is, bepaalt het probleem', zegt De Vries.

Ammoniak en stikstofoxide komen vrij in de landbouw, industrie en het verkeer, en zijn schadelijk voor natuur, waterkwaliteit én je gezondheid. 'Veertig procent van het fijnstof in Nederland is veroorzaakt door ammoniak en stikstofoxide'.

Per hectare stoten we ongeveer vier keer zoveel stikstof uit als het EU-gemiddelde. Dat heeft alles te maken met de hoeveelheid dieren die wij houden, oftewel: de intensieve veehouderij. 'Zestig procent van alle stikstof die dieren eten wordt geïmporteerd', vertelt De Vries. In de vorm van krachtvoer. We houden dus véél meer dieren dan ons landoppervlak toelaat. Maar zo'n veertig procent van de uitstoot komt door voer van eigen bodem, zoals bijvoorbeeld gras. De rest, het krachtvoer, wordt aangevoerd met bijvoorbeeld de boot. Dat komt omdat ons eigen land te klein is om alle voer voor de dieren in de intensieve veehouderij te verbouwen. 'Dan krijg je zoveel mest dat je boven de normen uitkomt.'

Bovendien slaat ammoniak snel neer, in tegenstelling tot bijvoorbeeld stikstofoxide, waardoor het grootste deel van de uitstoot dus ook daadwerkelijk in ons land neerkomt, voordat het de grens overwaait. 'Gemiddeld schatten we in dat vijfenveertig procent van wat we uitstoten aan ammoniak in Nederland terechtkomt.' Van de totale stikstofuitstoot van ons land vliegt het grootste deel naar de buurlanden: zo'n 85%. Dat we nog geen ruzie met ze hebben, mag je gerust een wonder noemen. Andersom krijgen wij natuurlijk ook overgewaaide stikstof uit andere landen, maar een stuk minder dan andersom.

Ja, en behoorlijk zelfs. Sinds 1990 is de ammoniakuitstoot met vijfenzestig procent gedaald, de stikstofoxide-uitstoot zelfs met tachtig procent. In de jaren tachtig was het probleem nog veel groter — toen mocht mest gewoon bovengronds worden uitgereden, en rook je dat dwars door het land heen. Dat is nu verboden.

'Het is net als met eten. Als je met een drie begint, is het niet zo moeilijk om een zeven te halen. Maar als je een negen moet halen, dan wordt het echt lastig', zegt De Vries. We zijn dus al flink opgeschoten, maar zitten nog steeds te hoog.

Er zijn twee opties, legt De Vries uit aan de hand van een vergelijking met autorijden: je kunt mensen minder laten rijden, of je zorgt dat auto's schoner worden. In de landbouw werkt het net zo.

De Vries is voorstander van doelsturing: niet voorschrijven hóe een boer zijn uitstoot vermindert, maar wél een concreet doel opleggen. 'Ik schrijf je niet een middel voor, ik schrijf je een doel voor. Je moet binnen zoveel jaar die uitstoot halen. En hoe je dat doet, is dan aan jezelf', aldus De Vries. Die aanpak lijkt veelbelovend, maar is in de praktijk nog moeilijk te implementeren.