Spreidingswet: waarom doen sommige gemeenten te weinig voor opvang van asielzoekers?

Iedere gemeente moet zijn steentje bijdragen aan de opvang van asielzoekers. Echter doet niet iedere gemeente dat. Hoe zit dat?

Er zijn 24 gemeenten die te weinig doen aan de opvang van asielzoekers, zo maakte asielminister Bart van den Brink bekend. Zij staan nu onder actief toezicht. Betekent dat automatisch dat al die gemeenten weigeren om mee te werken? Nee, zo simpel is het niet.

Nee. Journalist Floris Prenger onderzocht de lijst en ontdekte dat er grote verschillen zitten tussen de 24 gemeenten. 'Er zijn drie gemeenten die eigenlijk al anderhalf, twee jaar zeggen: "Wij gaan dat niet doen. We hebben er geen zin in. Onze inwoners willen het niet."' Daarnaast zijn er nog drie gemeenten die door omstandigheden, zoals stikstofproblemen of geldgebrek, nog niet aan hun verplichting kunnen voldoen. De rest is volgens Prenger juist welwillend, maar wacht soms bewust af. Hij noemt daarbij politieke ontwikkelingen en aankomende gemeenteraadsverkiezingen als redenen om de knoop nog niet door te hakken.

Gemeenten die te weinig doen, krijgen niet meteen een sanctie. Eerst wordt er in gesprek gegaan met ambtenaren van het ministerie van Asiel en Migratie, dat dit jaar werd ondergebracht bij het ministerie van Justitie en Veiligheid. Daarbij wordt gekeken waar het misgaat en of er hulp mogelijk is. Pas als dat allemaal niet werkt, volgt dwang. Prenger: 'We staan nu precies in het midden van die escalatieladder. En de laatste trede is: jongens, we hebben het genoeg geprobeerd. Daar komt-ie.' Die dwang kennen we al van eerder, toen een hotel in Albergen werd aangewezen als opvanglocatie nadat gemeenten zelf niets deden.

Ja, eerder was er de zogenaamde '5%-regeling', legt historicus Marlou Schrover uit in De Rode Draad. Volgens die regeling waren gemeenten verplicht om vijf procent van hun woningvoorraad beschikbaar te stellen voor, onder meer, Surinaamse Nederlanders. 'En dat ging eigenlijk van meet af aan niet zo heel erg goed op sommige plekken.' Zo protesteerde de gemeente Stavenisse in Zeeland in 1975 tegen de komst van Surinaamse Nederlanders, met als argument dat het dorp al de watersnoodramp had meegemaakt.

Ook in de jaren negentig, toen vluchtelingen uit het uiteenvallende Joegoslavië naar Nederland kwamen, zag Schrover vergelijkbare reacties. 'Er is een heel aantal gemeentes die zeggen: dat willen we eigenlijk niet.' Volgens haar is de retoriek nauwelijks veranderd: het idee dat het 'eigen dorp al vol' zou zijn, hoor je nu nog steeds terug.

Vaak niet, merkt Prenger. Hij noemt het voorbeeld van Rijssen-Holten in Twente, waar de gemeente een vakantiepark kocht om asielzoekers te huisvesten. De buurt reageerde in eerste instantie fel. Een jaar later waren velen daarvan teruggekomen: 'Buren geven daar taalles. Er spelen kinderen in de speeltuin die vroeger de kinderboerderij was van dat vakantiepark.' Volgens Prenger blijven sommige mensen boos, 'maar die rijden voorbij en zeggen verder niks'. Veel anderen steken juist een hand uit, bijvoorbeeld via een zogenoemde meedoenbalie, waar nieuwkomers wegwijs worden gemaakt in de Nederlandse samenleving.

Onzekerheid speelt een grote rol, volgens Prenger. Wie het nieuws vooral volgt via bepaalde rechtse media, ziet volgens hem niet zomaar mensen die hierheen komen, maar 'een potentieel terrorist, een potentieel iemand die aan jouw dochter gaat zitten'. Die angst verdwijnt vaak zodra mensen elkaar daadwerkelijk ontmoeten, zo blijkt ook uit de latere berichtgeving over eerder heftig bekritiseerde opvanglocaties.