Ultrabewerkte voedselstorm: moeten we supermarkteten verbannen?

Chips, gesuikerde ontbijtgranen, snoeprepen en airfryerkroketten: allemaal krijgen ze de stempel ultrabewerkt voedsel. Deze term zie je steeds vaker voorbij komen en in het najaar van 2025 werd in een groot onderzoek het verband gelegd tussen deze voedingsmiddelen en ziektes als als diabetes, hart- en vaatziekten en zelfs verschillende vormen van kanker. Supermarkt-eten is ongezond, is de conclusie. Moeten we ons supermarktbrood, zakje chips of bakje vruchtenkwark dan voorgoed uit onze voorraadkast verbannen? 

Hoewel je steeds meer leest over ultrabewerkte voeding, is het wel handig om te weten waar die term vandaan komt. Kortgezegd zijn het voedingsproducten die veelal in fabrieken gemaakt zijn, met toevoegingen die je niet zomaar bij de groenteboer of de slager kunt kopen. Om te bepalen of iets ultrabewerkt is, wordt vaak de NOVA-classificatie gebruikt. Dat systeem is in 2009 bedacht door onderzoekers aan de Universiteit van São Paulo. Ze hanteren vier handige categorieën om voedsel in op te delen:

1. Onbewerkte of minimaal bewerkte voedingsmiddelen: denk aan eieren, groenten of aardappelen. Maar ook yoghurt en bijvoorbeeld couscous vallen onder deze categorie.
2. Bewerkte culinaire ingrediënten: denk aan zout, suiker, honing, plantaardige olie of boter.
3. Bewerkte voedingsmiddelen: in deze categorie vind je ingeblikte groenten en fruit, gezouten nootjes, kazen en bijvoorbeeld gerookte vleeswaren. En je flesje wijn valt hier ook onder.
4. Ultrabewerkte voedingsmiddelen: dit zijn industrieel samengestelde producten die uit veel verschillende ingrediënten opgebouwd zijn. Chips, chocoladerepen, kant-en-klaar-gerechten en gesuikerde ontbijtgranen. Maar ook je pak Nutrilon en supermarktbrood vallen onder deze categorie.

Hoe meer je eten bewerkt is, hoe ongezonder het is. Zou je zeggen. Maar zo simpel is het niet. Voedingswetenschapper Jaap Seidell is emeritus hoogleraar aan de VU en doet al jaren onderzoek naar ultrabewerkt voedsel: “Ongeveer 70% van wat je in de supermarkt kan kopen, valt in de ultrabewerkte categorie. Denk aan chips, nootjes, pakken hagelslag, al die yoghurts en kwarks met smaakjes en zo kan ik nog wel even doorgaan. Een heel groot deel daarvan is ongezond. Er zitten allerlei stoffen in om de producten langer houdbaar, smeuïger of krokanter te maken. Maar wat ze vooral ongezond maakt, is dat ze vaak bomvol vetten, suikers en zouten zitten.”

Toch geldt dat niet voor alle ultrabewerkte producten die je in de supermarkt vindt. Jaap Seidell: “Als we bijvoorbeeld naar een volkoren supermarktbrood kijken, dan zitten daar allerlei toevoegingen in om het langer vers te houden. Dat lijkt misschien ongezond, maar in de basis zorgt het ervoor dat mensen meer volkoren brood eten. De vezels en voedingsstoffen die ze daarmee binnen krijgen, zijn heel belangrijk voor een gezond dieet. Door het brood dus langer lekker te houden, maak je het voor mensen makkelijker om gezonde keuzes te maken.”

“Hetzelfde geldt ook voor babyvoeding, voor melkpoeder bijvoorbeeld. Dat is in alles een utrabewerkt product, maar het doet precies wat het moet doen: alle bouwstoffen van moedermelk vervangen. Daarmee is het voor baby’s een heel gezonde voeding.”

Niet alle ultrabewerkte voeding is dus ongezond. Maar het overgrote deel van de voedingsmiddelen die in die categorie vallen zijn dat wel. Dat heeft een aantal redenen. Jaap Seidell: “Wat het voornaamste probleem met veel ultrabewerkte voeding is, is dat het heel erg lekker is. En dat zorgt ervoor dat je heel snel veel teveel eet. In onderzoeken is dat ook bekeken: wat als we mensen twee verschillende maaltijden voorschotelen? Eentje zo min mogelijk bewerkt en eentje zoveel mogelijk bewerkt? Dan bleek dat mensen van dat tweede bord veel meer aten, eigenlijk veel meer dan ze nodig hadden. Al die vetten, suikers en zouten zorgen ervoor dat dat voedsel verslavend lekker is.”

In hun zoektocht naar gezondere voeding zoeken consumenten houvast. Daar springen bedrijven weer slim op in door repen, drankjes en knijpzakjes bomvol eiwitten, calcium of vitamines aan te bieden. Jaap Seidell: “Voedselproducenten weten heel goed wat er leeft bij consumenten en springen daar slim op in. Die producten lijken misschien een gezonde keuze, maar zijn in veel gevallen gewoon ultrabewerkt, met te veel suikers, vetten en zouten."

Wat moet je dan wel doen om gezond door het leven te gaan? Jaap Seidell: “Het is een beetje een saai antwoord, maar probeer gevarieerd te eten. Daarbij is de Schijf van Vijf een hele goede graadmeter. Dus eet die volkoren boterham, voldoende groente en fruit, die 100% pindakaas. Daarmee zorg je voor een goede basis en dan is het heus niet erg als je af en toe chocola of een afbakpizza eet. En wees je ervan bewust dat vrijwel alles wat je voorverpakt in de supermarkt of op het station kunt kopen, in de basis niet gezond is.”

“En wat ik ook nog belangrijk vind om mee te geven: gezond eten is helemaal niet zo moeilijk, maar op dit moment is ongezond eten nog veel makkelijker. En in veel gevallen ook lekkerder. Het is dan ook echt niet jouw schuld dat je valt voor de verleiding van ongezond eten. Je wordt de hele dag bestookt met reclames voor ultrabewerkt eten en we zijn nou eenmaal biologisch geprogrammeerd dat we daar heel gevoelig voor zijn.”