'Zonder die atoombommen waren we allemaal gecrepeerd'

Het verhaal van Jip van Dort over de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki van deze week doet mij denken aan mr. Anton Willinghe, de zoon van schout bij nacht Willinghe. Hij was in de voetsporen van zijn vader kapitein ter zee geweest maar nu onze directiesecretaris. We hingen bijna allemaal Den Uyl en consorten aan, maar onze directeur zat voor de Christelijk Historische Unie in de Haagse gemeenteraad en Anton Willinghe was de vlees geworden VVD. Hij woonde met zijn levenspartner, een Haarlemse bankdirecteur, in Amsterdam-Zuid bij het Vondelpark. Hun huis ademde aan alle kanten beschaving en cultuur, maar de tijd had er sinds pakweg 1938 stil gestaan.

In augustus van elk jaar - als de aanval op beide Japanse steden werd herdacht - zei Anton WIllinghe altijd: "Ik heb aan de atoombom mijn leven te danken. Als we nog een paar weken langer in het Jappenkamp hadden gezeten, waren we allemaal van de honger gecrepeerd." Hij was niet de enige met zo´n achtergrond die dat zei. In dit verband is het nuttig eraan toe te voegen dat de Japanse bezetting ook zo al in Indonesië twee miljoen mensen het leven heeft gekost. China telde na de capitulatie van Japan vijftien miljoen doden. Dat was een veelvoud ggeworen als de oorlog nog een jaar of meer had geduurd.

Vlak voor de atoombommen werden afgeworpen bezetten Japanse troepen nog grote delen van China en Zuid-Oost Azië, ook al waren de Amerikanen dan in staat een invasie van het vasteland te wagen. In dat licht is het moeilijk voorstelbaar dat de aanval van de Sovjet-Unie uitsluitend de doorslag gaf en niet de twee atoombommen. Ook al zette het Rode Leger meer dan anderhalf miljoen soldaten in die binnen een paar dagen een miljoen Japanners gevangen namen. Even een paar data

1. 6 augustus 1945 atoombom op Hirosjima
2. 9 augustus 1945: atoombom op Nagasaki

De Russische invasie begint en wordt, ondanks de Japanse capitulatie voor de Russen, op 20 augustus 1945 voorgezet tot de eerste september.

3. 3 september 1945. Officiële capitulatie Japan, nadat de geallieerden hebben verzekerd de keizer ongemoeid te laten. Het accepteert een militaire bezetting, vervolging van de verantwoordelijken voor de oorlog en zijn gruwelen en binnenlandse hervormingen die van het land een democratie moeten maken.

Je kunt over de gang van zaken enorm speculeren. Wat zou er gebeurd zijn als de Sovjet-Unie zich afzijdig had gehouden? Hoe zou het gegaan zijn als de Amerikanen hun bommen niet hadden gegooid? Of hadden geopteerd voor een compromisvrede?

Zo ontstaan dan verhalen waaruit de perfiditeit en de misdadigheid van de Amerikanen moet blijken. Ze hadden gemakkelijk op andere manieren van de oorlog afgekund maar ze wilden niet. Ze hadden belang bij die bommen. Ze gooiden ze om de Sovjet-Unie te intimideren en hun economische hegemonie te behouden en waar mogelijk te vergroten.

Dit soort verhalen zijn onwaarschijnlijk. Japan had zich nooit tot capitulatie laten brengen door die invasie van de Sovjet-Unie alleen. Uit niets bleek voor de atoombommen dat de Japanse leiding bereid was de strijd op de voorwaarden van de geallieerden te staken. Dat die capitulatie er na de ondergang van Hiroshima en Nagasaki  toch kwam, was trouwens een dubbeltje op zijn kant.

Nee, Anton Willinghe had gelijk. Zeker als je de aard van de Japanse oorlogsvoering in aanmerking neemt. Die was wreed en niets ontziend. Een voorbeeld: Manila.

In februari 1945 naderden Amerikaanse troepen Manila, de hoofdstad van de Filipijnen. Hoewel dat strategish geen enkele zin had, besloten de Japanners de stad in van man tot man gevechten te verdedigen. Dagorder van de Japanse vloot: "Iedereen op het slagveld met uitzondering van Japanse militairen en speciale bouwbrigades zullen gedood worden". Resultaat: honderdduizend burgerdoden en een totale verwoesting van de stad die tijdens de Tweede Wereldoorlog alleen overtroffen werd door Warschau.

Nog iets: de oorlog tussen de Japan en de Verenigde Staten had inderdaad een raciaal en racistisch karakter. Het was in de terminologie van die dagen blank tegen geel. Met rassenhaat probeerde men de vijand te ontmenselijken. Aan beide kanten.

En hier een voorbeeld uit de Verenigde Staten:

Er is geen enkele reden om aan te nemen dat zonder de atoombommen de oorlog als geheel minder gruwelijk was geworden. Integendeel, de remmen waren nog meer los gegaan, gegarandeerd.

De vrede in de tweede helft van de twintigste eeuw bleef gehandhaafd omdat oorlog wederzijdse vernietiging met atoomwapens zou betekenen. De kans is groot dat Europa zonder die atoomdreiging al lang in een bloedige oorlog verwikkeld zou zijn met Rusland.

Ik geef toe, dat laatste is ook een 'wat als'-verhaal. Toch denk ik dat je met 'wat als'-verhalen eerder meer mythes schept dan minder.

Een lied ter overdenking: Battotai is een beroemd Japans strijdlied dat anderhalve eeuw terug of zo is ontstaan in een burgeroorlog tussen de 'modernen' en de 'traditionelen' die het opnamen voor de oude Samoerai-cultuur. Tijdens de Tweede Wereldoorlog beleefde het een tweede jeugd. En deze versie krijgt dankzij AI een derde.

Voor het overige ben ik van mening dat het toeslagenschandaal niet uit de publieke aandacht mag verdwijnen en de affaire rond het Groninger aardgas evenmin zeker nu de laatste putten open blijven en Friesland zo´n schandelijke compensatie geboden krijgt voor het toestaan van nieuwe winningen.

Beluister Het Geheugenpaleis , de wekelijkse podcast van Han van der Horst en John Knieriem over politiek en geschiedenis. Nu: Nolans Oyssee en die van Homerus.