Mythes over de atoombommen op Japan

Het officiële narratief dat de kernaanvallen op Japan in 1945 noodzakelijk en gerechtvaardigd waren, berust op mythes. Elk gebruik van dit massavernietigingswapen is altijd in strijd met het oorlogsrecht en moreel verwerpelijk, ook in Hiroshima en Nagasaki.

Op 6 augustus 1945, vroeg in de ochtend, fietste de driejarige Shinichi Tetsutani op zijn driewieler toen plotseling het noodlot toesloeg. Een felle lichtflits, hevige schokgolf en enorme vuurzee – de ontploffing van de Amerikaanse atoombom boven Hiroshima, Japan. Door de extreme hitte van de bom verbrandde de huid van Shinichi vrijwel volledig, wat uren later zijn dood veroorzaakte. Drie dagen later volgde een tweede kernbom, op Nagasaki.  

Nog steeds wordt geregeld beweerd en door menigeen geloofd dat Shinichi’s dood – en die van meer dan 210.000 anderen (waaronder 38.000 kinderen), grotendeels burgers – noodzakelijk en gerechtvaardigd was. Om de Tweede Wereldoorlog te beëindigen en daarmee juist veel leed te besparen, onder andere vanwege de voor november 1945 geplande Amerikaanse invasie. Illustratief is deze nogal stellige openingszin in een artikel van vorig jaar op NPO Kennis: ‘In 1945 maken twee Amerikaanse atoombommen op de Japanse steden Hiroshima en Nagasaki een einde aan de Tweede Wereldoorlog in Azië.’

Dit frame berust grotendeels op mythes. Natuurlijk droegen de bombardementen van de VS bij aan de uiteindelijke overgave van Japan, op 15 augustus 1945. Maar historici zien de deelname van de Sovjet-Unie aan de strijd tegen Japan vanaf 9 augustus dat jaar doorgaans als een (veel) belangrijker motief. Met name door de oorlogsverklaring van de Sovjet-Unie zag de politieke en militaire leiding in Tokio geen heil meer in voorzetting van de strijd. Dit gaf de hoogste Japanse leider, keizer Hirohito, toentertijd zelf ook aan. Tot dan hoopte zijn kabinet dat de Sovjet-Unie diplomatiek nog een rol kon spelen om de oorlog te beëindigen.   

Er waren alternatieven voor het gebruik van de kernwapens, bijvoorbeeld iets meer flexibiliteit in de onderhandelingen. Duidelijk was voor de VS al vanaf het voorjaar in 1945 dat Japan naarstig zocht naar een manier om de oorlog te beëindigen. De Amerikanen hadden namelijk inzage in geheime, interne Japanse communicatie. Door een minder rigide opstelling in de onderhandelingen (volledige overgave werd geëist, waarmee het lot van de keizer op het spel stond) was het wellicht al mogelijk om de oorlog te beëindigen.

Ook had het effect van de deelname van de Sovjet-Unie aan de oorlog tegen Japan, die dus van grote invloed bleek, afgewacht kunnen worden. De Amerikaanse invasie liet immers toch nog maanden op zich wachten. Het is veelzeggend dat de Amerikaanse president Truman van mening was, zo bleek uit zijn dagboek, dat deelname van de Sovjet-Unie zou leiden tot een spoedig einde aan de oorlog.

Opvallend is sowieso dat veel militaire leiders in de VS het gebruik van de kernwapens afkeurden. Onder hen generaal Eisenhower, de latere president van de VS. Zij vonden het niet nodig omdat hun inschatting was dat Japan toch al zo goed als verslagen was. Sommigen vonden het ook immoreel, omdat de atoombommen ingezet werden tegen burgerdoelen. Van een serieuze militaire aanwezigheid in beide Japanse steden was immers geen sprake, en de jonge mannen waren er sowieso al vertrokken om te vechten aan het front. (Noemenswaardig is trouwens dat een Japanse rechtbank in 1963 oordeelde dat de inzet van kernwapens in 1945 vanwege toen geldend recht illegaal was.)

Een ander alternatief voor de vernietigende aanvallen op twee burgerdoelen was een testexplosie op een afgelegen, niet bewoonde locatie, zoals bepleit door sommige wetenschappers die in de VS aan de kernbommen werkten. Door Japan op deze manier duidelijk te maken dat de VS over uitermate vernietigende bommen beschikte, hoopte zij daadwerkelijke inzet te kunnen voorkomen. Maar de Amerikaanse regering had hier geen oren naar.  

Het narratief over noodzakelijk en gerechtvaardigd gebruik van de kernbommen gaat bovendien voorbij aan andere, niet (publiekelijk) genoemde en geregeld nogal duistere motieven voor inzet. Een belangrijke betreft racisme. In een omvangrijke propagandacampagne werd de Japanse vijand door de Amerikaanse politieke leiding ontmenselijkt. In een brief verwees de Amerikaanse president naar de Japanners als onbeschaafd, zelfs als beesten. Wraak werd door menigeen in de VS gewenst, onder andere voor de Japanse aanval op Pearl Harbor in december 1941 en de brute behandelingen van (krijgs)gevangenen. Racisme maakte het mogelijk hele steden te verwoesten, wat overigens middels grootschalige luchtaanvallen met brandbommen al maanden eerder was begonnen.  

Een belangrijk ander motief om kernwapens te gebruiken was om de oorlog te beslechten voordat de Sovjet-Unie zijn machtspositie zou versterken door nog meer veroveringen op Japan. De bedoeling van Amerikaanse politici was om zo veel mogelijk invloed te hebben in het naoorlogse Japan. Historici zien het gebruik en zeker ook de timing van de kernaanvallen geregeld tegen dit licht. Niet alleen als een van de laatste militaire handelingen in de Tweede Wereldoorlog, maar (vooral) ook als een eerste actie in de Koude Oorlog om invloedssferen tussen Oost en West. De atoombom, waar de VS toen als enige land over beschikte, was een nuttig instrument voor machtsprojectie. Het is veelzeggend dat de Amerikaanse minister van Oorlog de kernbom de ‘master card’ in de diplomatie met de Sovjet-Unie noemde.

Een volgende reden voor gebruik was de grote wens bij de politieke top (en ook bij wetenschappers van het zogeheten Manhattanproject, waar de bom onder leiding van Robert Oppenheimer werd gebouwd) om de wapens (zowel een uranium- als een plutoniumbom) in een stedelijke omgeving te testen. Totdat het daadwerkelijk werd ingezet, konden enkel schattingen gemaakt worden van de effecten ervan. Uitermate merkwaardig is dat Hiroshima en Nagasaki tijdens eerdere bombardementen op Japan juist gespaard bleven door de VS. De effecten van de bommen konden daardoor beter bestudeerd worden. De veelal vrouwen, kinderen en ouderen in Hiroshima en Nagasaki dienden als proefkonijnen.   

En dan is er ook nog een politiek-bureaucratisch argument, namelijk om te legitimeren dat er jarenlang (en in het geheim) ongekend veel geld was uitgegeven aan de ontwikkeling en productie van dit nieuwe wapen. Honderdduizenden mensen hadden, vaak zonder het zelf te weten, op een of andere manier gewerkt aan de bom. Zo’n 2 miljard dollar (gecorrigeerd voor inflatie meer dan 30 miljard nu) werd er aan uitgegeven. Het was een ongekend omvangrijk project – too big to fail – dat in de binnenlandse politiek gerechtvaardigd diende te worden.  

De Amerikaanse aanvallen op Japan op 6 en 9 augustus markeren het begin van een nieuw tijdperk, het nucleaire tijdperk. Door dit ultieme wapen daadwerkelijk te gebruiken werd het genormaliseerd, proliferatie in de hand gewerkt (inmiddels hebben negen landen kernwapens) en het startschot gegeven voor de waanzinnige wapenwedloop die de Koude Oorlog zou kernmerken (midden jaren ’80 van de vorige eeuw waren er 70.000 kernwapens).

De mythes over het Amerikaanse gebruik van kernwapens in Hiroshima en Nagasaki hebben een functie. Ze dragen bij aan de acceptatie van dit massavernietigingswapen, waarvan er nog altijd meer dan 12.000 zijn (waaronder zo’n twintig Amerikaanse atoombommen op vliegbasis Volkel in Nederland). Daarom blijft het belangrijk ze te ontkrachten. Inzet van kernwapens in augustus 1945 in Japan was niet nodig. Er waren alternatieven. Elk gebruik van kernwapens is altijd in strijd met het oorlogsrecht en moreel verwerpelijk.

Jip van Dort is kernwapenexpert bij vredesorganisatie PAX. In een petitie roept PAX op nee te zeggen tegen kernwapens.