Sfeerfoto van Joop
Joop
Joop

GroenLinks-leden mogen stemmen over fusie met PvdA in Eerste Kamer

Ledenreferendum over verdere linkse samenwerking
Joop

Vlees- en vliegschaamte of schuldgevoel?

  •  
01-01-2020
  •  
leestijd 3 minuten
  •  
schamen

© cc-foto: Myriam Zilles

Schuld en schaamte zijn morele emoties, ze gaan over goed en fout. Maar een belangrijk verschil is dat schaamte meer gaat over wat anderen van je denken.
Onze Taal heeft het toevoegsel -schaamte gekozen tot het ‘woord’ (taalkundig gaat het om het tweede lid van een samenstelling) dat 2019 het best typeert: vliegschaamte, vleesschaamte, lang-douchen-schaamte, het zijn woorden die het groeiend ongemak over ons klimaat-onvriendelijke gedrag uitdrukken. Maar is dat ‘ongemak’ eigenlijk wel schaamte en niet schuldgevoel? Is daar verschil tussen en maakt dat uit?
Er zijn veel overeenkomsten tussen beide emoties. Bij schaamte en schuld leg je de oorzaak van een fout bij jezelf, anders dan bij emoties als boosheid of minachting. Het zijn emoties waarbij het zelfbewustzijn sterk is verhoogd: ze gaan over jezelf, ze kunnen daardoor ook makkelijk tot tobben en piekeren leiden. Het zijn allebei zogenoemde verzoeningsemoties: emoties die mensen ervaren als ze iets hebben gedaan dat voor anderen nadelig is en ze de relatie met de ander willen herstellen. Verder zijn beiden emoties die mensen vaker voor zichzelf houden en niet snel delen met anderen, zelfs niet met hun vrienden, vergeleken met bijvoorbeeld boosheid, teleurstelling of verdriet.
Schuld en schaamte zijn morele emoties, ze gaan over goed en fout. Maar een belangrijk verschil is dat schaamte meer gaat over wat anderen van je denken en minder over je eigen morele standaard. Schuldgevoel is sterk gekoppeld aan het schenden van een morele regel, vaak met schadelijke gevolgen voor anderen; schaamte kan door meer verschillende situaties ontstaan. Het is net als schuldgevoel wel gekoppeld aan het effect van je gedrag op anderen, maar bij schaamte zijn mensen primair bezig met de gedachte: wat vinden anderen ervan? Bij schuldgevoel gaat het om wat ze er zelf van vinden, hun eigen morele standaard. (1)
Doordat mensen bij schaamte primair bezig zijn met het beeld dat anderen van hen hebben, ligt de aandacht bij henzelf en zijn ze minder empathisch tegenover anderen. Het kan zelfs boosheid en rancune tegenover anderen oproepen en andere defensieve reacties. Bij schuldgevoel voelt men zich meer betrokken bij de ander. Het is daardoor een meer constructieve emotie, het leidt tot een behoefte om het goed te maken, de fout te herstellen (de relatie te herstellen, als je de belangen van iemand hebt geschaad), het volgende keer beter te doen. (2)
Is vlieg- en vleesschaamte echt wel schaamte en niet schuldgevoel? Ik weet het niet. Beiden kunnen door dezelfde situaties worden opgeroepen, en het zal wellicht per persoon verschillen; de ene persoon is schaamtegevoeliger dan de andere. Gaat het vooral om wat ánderen vinden van je klimaatonvriendelijke keuzes, dan is het schaamte. Dat zou passen bij wat we vaak zien: dat het mensen weliswaar dwars zit maar ze er evengoed mee doorgaan, vaak zelfs vrolijk ‘Ik heb last van vliegschaamte!’ koketterend. Op den duur kan ook schaamte wel tot gedragsverandering leiden, als duurzaam gedrag een sterkere sociale norm wordt. Mensen volgen uiteindelijk vanzelf de kudde. Maar vooralsnog moeten we het vooral hebben van mensen met vlees- en vliegschuldgevoel: die zullen al eerder naar duurzame keuzes switchen omdat ze hun eigen morele kompas volgen.

Praat mee

Heb je een vraag, suggestie of wil je gewoon iets kwijt? Dat kan hier. Lees onze spelregels.

avatar

Reacties (43)

Minoes&tuin
Minoes&tuin3 jan. 2020 - 13:29

https://www.nrc.nl/nieuws/2019/12/16/de-schuld-groeit-met-de-dag-en-ik-krijg-zin-in-onschuld-a3984032

1 Reactie
Minoes&tuin
Minoes&tuin4 jan. 2020 - 7:25

Bijdrage van Maxime Februari!

Katootje2
Katootje22 jan. 2020 - 23:37

De reacties laten zien dat de woorden "schaamte" en "schuldgevoel" meer weerstand oproepen dan support. Het lijkt me zinvoller om te appelleren aan het verantwoordelijkheidsgevoel.

Katootje2
Katootje22 jan. 2020 - 17:49

De redactie heeft in ieder geval geen last van censuurschaamte.

1 Reactie
Minoes&tuin
Minoes&tuin3 jan. 2020 - 13:10

Klopt!

Joop Schouten
Joop Schouten2 jan. 2020 - 16:04

Ik ben bang dat de meeste meeste mensen over het klimaat weinig of geen schuldgevoel kennen. Laat staan schaamte.

Sarajlija
Sarajlija2 jan. 2020 - 15:24

Mooi niet, Geen schaamte of schuldgevoel, ben je gek? Moet ik me schamen omdat ik leef en geniet van? Deze veganistische dogma slaat nergens op net als andere dogma's.

Audio
Audio2 jan. 2020 - 14:48

Het oude calvinisme is gereïncarneerd in de klimaatreligie. Het calvinisme is begrensd en kent vergeving en het biedt mensen een nieuwe kans. De klimaatreligie is daarentegen genadeloos.

1 Reactie
Katootje2
Katootje22 jan. 2020 - 23:43

De puberale opstandigheid leeft voort in de dom-rechtse destructiviteit. De puberale opstandigheid komt nog voort uit de weerstand tegen overbodige compromissen. De dom-rechtse destructiviteit daarentegen geeft een andere toekomst geen kans.

Hanneke Kouwenberg
Hanneke Kouwenberg2 jan. 2020 - 14:20

Het grote verschil tussen schuld en schaamte is het niet-voldoen aan de persoonlijke moraal (schuld) of de sociale moraal (schaamte). Van oudsher acht het Westen schuldbewustzijn hoogstaander dan bewustzijn van de eigen schaamte, en wel onder invloed van het christendom, zeker de protestantse variant waarin de persoonlijke band met God centraal staat. Maar dat betekent ook dat schuld alleen bijdraagt aan de door haar wenselijk geachte gedragsverandering, als de betrokkene haar moreel kader deelt. Ik denk dat het van wensdenken getuigt daar van uit te gaan. Ik ben althans niet bepaald de enige die geen vleesschuld voelt, maar wel het gevoel krijgt vleesschaamte opgedrongen te krijgen. En me bijkans schaam voor het ontbreken van schuldgevoel, en dientengevolge het ontbreken van bereidheid vegetarisch(er) te gaan eten. Maar: omdat ik geleerd heb dat ik niet in de sloot spring omdat anderen dat doen, ben ik niet van plan mij door schaamte te laten leiden. Kortom: de auteur doet de áánname dat iedereen haar moreel kader deelt, quod non, en door haar stellen van schuld tegenover schaamte, oefent ze via het culturele morele kader druk uit. Ik doe er niet aan mee.

2 Reacties
Katootje2
Katootje22 jan. 2020 - 17:48

Complimenten met deze volwassen reactie: laat je geen schuld of schaamte aanpraten door psychologen.

Minoes&tuin
Minoes&tuin4 jan. 2020 - 7:25

Ik deel dit helemaal! Beide reacties.

Leontrotsky
Leontrotsky2 jan. 2020 - 14:08

Het is inderdaad belangrijk dat we ons gaan beseffen dat wij, witte westerlingen een ecologische voetafdruk achterlaten die 10x!!!!!!! groter is vergeleken met mensen uit de tweede en derde wereld. Dit gaat ook op als je mensen met een migratieachtergrond IN NEDERLAND vergelijkt met witte nederlanders. Ook dan is de ecologische en vervuilende voetafdruk van witten nog 8x!!! groter dan die van nederlanders met een migratieverleden. We zullen ons dus als witten terdege moeten beseffen dat wij degenen zijn die het klimaat aan het vernietigen zijn en daarmee dus de wereld. Daar past best wel een heel groot schaamtegevoel bij vind ik.

10 Reacties
Eigenwijs2
Eigenwijs22 jan. 2020 - 15:15

Gelukkig maakt de 'witte' medemens maar 8% uit van de totale wereldbevolking. And declining..

Mickeymouse2
Mickeymouse22 jan. 2020 - 16:06

Wat is een witte?

Sarajlija
Sarajlija2 jan. 2020 - 18:13

Leon, Is klimaatcrisis ook schuld van witte? Gelukkig ben ik blank anders zou ik me mogelijk aangesproken voelen.

Karingin
Karingin2 jan. 2020 - 18:18

En die 8% is verantwoordelijk voor 50% van de uitstoot.

Sarajlija
Sarajlija2 jan. 2020 - 18:24

Karingin, 8 % die nog steeds welvaart en ondersteuning verspreidt en uitdraagt. Niet altijd even mooi en netjes maar dat valt reuze mee in vergelijking met andere 92 %.

Mr Ed
Mr Ed2 jan. 2020 - 18:35

"Dit gaat ook op als je mensen met een migratieachtergrond IN NEDERLAND vergelijkt met witte nederlanders. Ook dan is de ecologische en vervuilende voetafdruk van witten nog 8x!!! groter dan die van nederlanders met een migratieverleden." Pure flauwekul, u gaat er vanuit dt iemand met een migratieachtergrond geen huis, auto en vakantie heeft en veganistisch is?

Audio
Audio2 jan. 2020 - 18:49

@Karingin In Europa doen we het redelijk goed. Wij zijn verantwoordelijk voor ruim 10% van de CO2-uitstoot. Deze zal op termijn afnemen terwijl de emissie in de rest van de wereld stijgt door bevolkings- en welvaartsgroei. De CO2-emissie van landbouw en veeteelt is kleiner dan ik dacht. Maar ergens is dat ook logisch. De landbouw is van nature al gedeeltelijk circulair, kunstmest en transport zorgen wel voor extra uitstoot. Gras en mais nemen tijdens de groei veel CO2 op, die pas vrijkomt tijdens het voeren van het vee in de herfst en de winter. Daarom concentreert de milieubeweging zich op de stikstofuitstoot van de landbouw. Uiteraard moet er nog veel gebeuren om de doelen te bereiken: hernieuwbare energie, kernenergie, herbebossing, minder reizen, OV bevorderen etc. Op den duur worden wij CO2-neutraal maar dit wordt meer dan "gecompenseerd" door de rest van de wereld.

Katootje2
Katootje22 jan. 2020 - 22:14

"Gras en mais nemen tijdens de groei veel CO2 op, die pas vrijkomt tijdens het voeren van het vee in de herfst en de winter. Daarom concentreert de milieubeweging zich op de stikstofuitstoot van de landbouw." Moet je nou echt nog de moeite doen om dat soort onzin tegen te spreken?

Edinho
Edinho3 jan. 2020 - 11:05

Witte? Schaamtegevoel? U schaamt zich voor uw blanke huidskleur?

Minoes&tuin
Minoes&tuin3 jan. 2020 - 13:13

Ik ken geen persoonlijke schuld noch schaamte in deze!

Gefaald
Gefaald2 jan. 2020 - 14:03

Het christelijk schuldbesef leeft voort in de klimaatreligie.

3 Reacties
Leontrotsky
Leontrotsky2 jan. 2020 - 15:53

heeft niks met christenen te maken, en ook niet met christelijk schuldbesef. `het is een feit dat westerlingen een gigantische ecologische afdruk achterlaten gelijk aan bijvoorbeeld 10 mensen met een migratieachtergrond, dat heeft niks met christen zijn te maken maar alles met het witte welvaartsprivilege en de 24 uurs consumptiemaatschappij die aan met name westerlingen is opgedrongen. Het heeft ook te maken met het witte privilege waarbij westerlingen denken recht te hebben op alles en wel per direct.

Katootje2
Katootje22 jan. 2020 - 20:12

De puberale opstandigheid leeft voort in de dom-rechtse destructiviteit.

Sarajlija
Sarajlija2 jan. 2020 - 20:33

@ Gefaald, Klopt helemaal. @ Leontrotsky, Als iemand hier in Nederland woont dan laat hij of zij ongeveer zelfde ecologische afdruk ongeacht achtergrond, religie of huidskleur. Dan kan jij onmogelijk over witte privilege praten in deze context, Of leef jij ergens anders?

de Boer2
de Boer22 jan. 2020 - 10:00

Wat Vonk hier zegt komt neer op het verschijnsel dat men zichzelf en de eigen opvattingen wil enten op de anderen. Je snijdt dan een kerf in de stam en plant daarin de twijg. Vervolgens bind je beide aaneen met stevig raffia. Veredeling noemen ze dat in de wijnbouw en overdrachtelijk heet het bekeren. De reformatie is een voorbeeld van het laatste, op basis van de schrift werd in de oude algemene Kerk een nieuwe ent geplant. Dat dit ook tot rampzalige consequenties leidde hoe mooi de bedoelingen ook waren, is u genoegzaam bekend? . Hoe dan ook, het gaat om verandering waarin druk wordt uitgeoefend om een beter resultaat te krijgen. Dat kan bereikt worden, maar ook niet, want die druk kan ook als onaangenaam - te hard en te langdurig - worden opgevat en tot wrevel leiden. Wat Vonk hier doet is een voorbeeld van het laatste: ze kerft te dep en te lang en als de wijnbouwer dat doet is er kans dat de wijnstuk afsterft. Dit is een algemene raad voor wereldverbeteraars: gooi mensen niet meteen dood met uw argumenten, hoe zinnig die ook kunnen zijn, maar. doseer uw gelijk, geef mensen de tijd om te wennen.Doe dat met zachte druk en niet met een knevelverband. Tot slot wil de Boer even een moment wijzen op de monnik Savonarola uit Florence en de gelijkenis van hem met Greta van Zweden, Jeanne d'Arc uit Frankrijk en Roos uit de lage landen. Canonisatie is een heerlijk vooruitzicht, maar altijd pas nadat je dood bent en je minstens twee wonderen hebt verricht.

1 Reactie
Katootje2
Katootje22 jan. 2020 - 17:47

Dat is geen "veredelen" en dat het ook niet zo. Het gaat om vegetatieve vermeerdering. Ent ongeveer even dik als onderstam: plakken, copuleren, terzijde zetten. Onderstam is veel dikker dan de ent: spleetenten, driehoekenten, kroonenten. Enting met niet afgesneden scheut of twijg: zoogenten. Enting met een oog: oogenten of oculeren. https://nl.wikipedia.org/wiki/Enten

Max6
Max62 jan. 2020 - 9:51

Kunnen we mbt de klimaatdiscussie niet gewoon eens proberen woorden als schaamte en schuldgevoel te vermijden? Ik heb me gelukkig nooit geschaamd voor in mijn ogen normale zaken als kinderen krijgen, vlees eten of reizen. Toch ben ik langzaamaan dingen aan het veranderen. Heb inmiddels zonnepanelen, ben bezig mijn gasverbruik te verminderen (isolatie), doe meer op de fiets en help mee als vrijwilliger in een lokale energie-coöperatie. Deze aanpassingen geven me een goed gevoel... je bent (samen met anderen) constructief bezig... en je ziet ook gelijk het effect van je veranderingen (bijvoorbeeld door lagere energiekosten, meer comfort, meer beweging, etc). En misschien ga ik binnenkort ook wel eens kijken naar alternatieven voor vlees, niet uit schaamte, maar meer uit nieuwsgierigheid... gewoon weer een volgende stap in een bewuster leven Ik nodig Roos Vonk als psychologe uit eens deze kant te belichten, hoe kunnen we vanuit positieve krachten/eigenschappen stappen zetten in de klimaatdiscussie.

1 Reactie
Katootje2
Katootje22 jan. 2020 - 17:42

Complimenten met deze volwassen reactie: laat je geen schuld of schaamte aanpraten door psychologen.

JasDon
JasDon2 jan. 2020 - 9:42

Niemand zou zich hoeven te schamen als iedereen maar max. 2 kinderen kan krijgen, een max. aantal vliegkilometers mag maken per jaar en zich zo verder aan normen zou moeten houden qua ecologische footprint. En zolang mensen met veel geld zich uit de schaamte kunnen kopen zal niemand zich schamen voor zijn gedrag. Dat gezegd, ik heb geen oplossingen anders dan zo kosteneffectief en eerlijk mogelijk milieumaatregelen te introduceren. Ik raak redelijk geïrriteerd door subsidie-maatregelen die vooral voor de welgestelden zijn bestemd, zoals de Tesla-subsidie. Het is a: niet kosteneffectief en b: niet eerlijk.

HarrieV2
HarrieV22 jan. 2020 - 8:05

Klopt dat gedoe over schaamte weerstand oproept. In ieder geval bij mij. Je zou je bijna moeten schamen als je niet op zijn minst over een iets van je dagelijks gedrag schaamte hebt. Natuurlijk moet er iets veranderen en daarvoor is het ook goed dat de discussie er is. Dat die stroperig is en dat mensen liever alles bij het oude willen is niet vreemd. Dat schaamte gedoe laat echter een overheid zien die niet bij machte is om gedrag de juiste kant uit te sturen en het daarom maar op de emotie speelt. Zwaktebod. Denk daarom dat zij het zouden moeten zijn die zich daarvoor zouden moeten schamen.

MountEverest
MountEverest1 jan. 2020 - 22:54

Vlees eten, vliegen, autorijden en kinderen krijgen zijn normale zaken waarvoor je je niet hoeft te schamen laat staan dat je je daarover schuldig hoeft te voelen.

1 Reactie
Mat C.H. Visser
Mat C.H. Visser2 jan. 2020 - 11:38

Omdat Jesse Klaver en Rob Jetten zich er ook niet voor schamen? Nou, ik schaam me er wel voor en ben helemaal om!

bo16
bo161 jan. 2020 - 21:42

"Bij schaamte en schuld leg je de oorzaak van een fout bij jezelf, anders dan bij emoties als boosheid of minachting" Onzin. Je kunt je door en voor een ander schamen, en je kunt het gevoel hebben dat schuld je wordt aangepraat. En ik kan me niet voorstellen dat Roos Vonk nooit kwaad op zichzelf is geworden, anders zou het eens tijd worden. Zelfreflectie stelt je in staat de fout van minachting bij jezelf te leggen, betekent dit dat Roos Vonk dat permanent voor zichzelf uitsluit? Heeft ze er nooit over nagedacht dat de fout van minachting bij zichzelf zou kunnen liggen, zelfs niet na het schrijven van dit stuk? Stelt ze zichzelf wel eens de vaak terugkomende vraag "Is dat zo?" Misschien had Roos een aantal onderwerpen in haar hoofd die haar beperkten verder te kijken dan de beperktheid van haar beweringen. Zeg dan gewoon "ik vind jou slecht want je maakt de fout te vliegen, vlees te eten en lang te douchen, dieper dan dat gaat de inhoud van dit stuk toch niet. Ach, het is altijd vermakelijk om pogingen tot social engineering in praktijk te zien.

Paddy3
Paddy31 jan. 2020 - 19:08

Wellicht is “aanstelleritis” het eigenlijke woord van 2019?

1 Reactie
Weelildragon
Weelildragon2 jan. 2020 - 1:48

Relativering of begatallisering zou misschien beter passen, want we doen weinig met de schaamte.

Jorah
Jorah1 jan. 2020 - 19:06

Ik denk dat we in 2019 wel hebben kunnen constateren dat er niet zoiets bestaat als vliegschaamte. Althans niet bij Jan met de pet. Er is nog nooit zoveel gevlogen als vorig jaar. Er gaat ook geen voorplantingsschaamte komen. Tenzij er daadwerkelijk iets drastisch gaat gebeuren gaan mensen gewoon op dezelfde voet verder.

1 Reactie
Weelildragon
Weelildragon2 jan. 2020 - 1:47

Voortplantingsschaamte is er al. Iig in Nederland. Als er geen immigratie was hadden we een negatieve bevolkingsgroei. Je niet voortplanten is trouwens ook geen grote stap, jezelf wel voortplanten is een grotere stap.

Eigenwijs2
Eigenwijs21 jan. 2020 - 18:17

U zult het woord "voortplantingsschaamte" dit jaar ook nog wel gaan tegenkomen.

2 Reacties
Audio
Audio2 jan. 2020 - 18:59

Het idee achter voortplantingsschaamte is dat door het krijgen van kinderen de CO2 uitstoot toeneemt. Immigratie uit ontwikkelingslanden is geen probleem. Vanwege het grote verschil in carbon footprint is kinderen krijgen in bijvoorbeeld Afrika (nog) geen probleem. Maar wat wel eens vergeten wordt is dat de CO2-voetafdruk door immigratie wel met een factor 10 kan stijgen.

Katootje2
Katootje22 jan. 2020 - 22:40

Audio - Ja, we hoeven helemaal niet te minderen, we hoeven alleen maar te zorgen dat ze daar blijven en de natuur zijn werk te laten doen.