Van de Nakba tot Gaza: de systematische structuur van genocide

Wat zich in Gaza voltrekt, kan niet worden begrepen door uitsluitend te kijken naar de dagelijkse beelden van verwoesting, slachtoffers en menselijk leed. Het vraagt om een bredere historische blik, inzicht in koloniale machtsverhoudingen en vooral kennis van de structuur van genocide. Dat was de indringende boodschap van de Britse Emeritus professor Martin Shaw tijdens een lezing in Amsterdam die ik 3 november heb bijgewoond in de Lutherse Kerk in Amsterdam. Martin Shaw was de spreker van de jaarlijkse lezing van het Amsterdam Centre for Middle Eastern Studies (ACMES) die zij hadden georganiseerd in samenwerking met het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies en het Amsterdam Centre for Conflict Studies (ACCS). Als gepensioneerde professor Internationale Betrekkingen en Politiek aan de Universiteit van Sussex, presenteerde Martin Shaw een indrukwekkende en tegelijkertijd uiterst verontrustende analyse van het Israëlische optreden in Palestina. Aan de hand van historische, academische en andere bronnen liet hij zien hoe genocide niet uitsluitend moet worden beoordeeld aan de hand van afzonderlijke gebeurtenissen, maar ook aan de hand van de samenhang en systematiek van het handelen. Zijn centrale stelling was dat de genocide op de Palestijnen niet pas in oktober 2023 is begonnen, maar haar historische wortels heeft in de catastrofe van de Nakba in de jaren 1947 en 1948. Tijdens de Nakba werden naar schatting 15.000 Palestijnen gedood en circa 750.000 anderen verdreven of gedwongen op de vlucht te slaan, waarbij zij hun huizen en hun thuisland verloren. Volgens Shaw moeten we de huidige gebeurtenissen in Gaza dan ook zien tegen de achtergrond van deze veel langere geschiedenis. De titel van zijn lezing “The Structure of Genocide in Palestine” was dan ook heel bewust gekozen.

Vijf samenhangende elementen van genocide
Een belangrijk onderdeel van zijn betoog was de manier waarop Israël volgens hem in Gaza een herkenbare structuur van genocide volgt. Shaw onderscheidde daarbij vijf onderling samenhangende elementen:

1. Genocide in de vorm van oorlogvoering.
2. Het systematisch vernietigen van de gebouwde omgeving.
3. De gedwongen verplaatsing van Palestijnen binnen hun eigen grondgebied.
4. Het bijeenbrengen van grote groepen Palestijnen in informele kampen.
5. Een bewust gevoerd beleid van uithongering.

Shaw typeerde het door hem beschreven type genocide als crippling genocide: een verlammende vorm van genocide waarbij een bevolkingsgroep door de vernietiging van haar leefomgeving en bestaansvoorwaarden lichamelijk, maatschappelijk en economisch wordt ontwricht en verzwakt. Als onderliggende motieven benoemde hij wraak, eliminatie en het streven naar permanente veiligheid.

Juist die samenhang is van belang. Het gaat niet om vijf losstaande gebeurtenissen, maar om elementen die elkaar versterken en gezamenlijk bijdragen aan de vernietiging van de bestaansmogelijkheden van een bevolkingsgroep.

De koloniale dimensie van genocide
Een ander opvallend onderdeel van de lezing was Shaws interpretatie van 7 oktober 2023. Hij plaatste het geweld van die dag in het kader van een bredere koloniale geschiedenis en sprak over een vorm van 'counter-genocide' door de onderdrukten. Daarmee doelde hij op een patroon waarin extreem geweld vanuit een onderdrukte, gekoloniseerde bevolking wordt gevolgd door een veel omvangrijker geweld van de koloniserende macht. Dat is een zeer beladen interpretatie van 7 oktober, waarbij het uiteraard belangrijk blijft onderscheid te maken tussen de historische analyse van koloniale machtsverhoudingen en de verantwoordelijkheid voor de gepleegde misdrijven. De aanval op Israëlische burgers en de gijzeling van mensen zijn niet te rechtvaardigen. Maar daarmee verdwijnt de historische en politieke context van de Palestijnse onderdrukking en ontheemding niet. Integendeel, juist die context is noodzakelijk om de huidige situatie te begrijpen. Shaw verwees in dit verband naar Raphael Lemkin, de Pools-Joodse jurist die de term genocide introduceerde en een belangrijke rol speelde bij de ontwikkeling van het internationale genociderecht. Lemkin beschouwde genocide als een bijzondere vorm van verovering en bezetting, met een onmiskenbaar imperialistisch en koloniaal karakter. Hij beschreef genocide als een proces dat uit twee fasen bestaat:

1. De vernietiging van het nationale patroon van de onderdrukte bevolkingsgroep.
2. Het opleggen van het nationale patroon van de onderdrukker.

Deze gedachte maakt duidelijk dat genocide niet uitsluitend draait om het fysiek doden van mensen. Ook de vernietiging van hun maatschappelijke structuren, cultuur, identiteit en de voorwaarden waaronder zij als gemeenschap kunnen voortbestaan, speelt een wezenlijke rol.

Niet alleen de daad, maar ook de intentie
Shaw begon zijn lezing met de juridische definitie van genocide, zoals vastgelegd in het Genocideverdrag van de Verenigde Naties uit 1948. Daarin wordt genocide omschreven als een van de volgende vijf handelingen, gepleegd met de bedoeling een nationale, etnische, raciale of religieuze groep, geheel of gedeeltelijk, als zodanig te vernietigen:

1. Het doden van leden van de groep.
2. Het toebrengen van ernstig lichamelijk of geestelijk letsel aan leden van de groep.
3. Het opzettelijk opleggen van levensomstandigheden die gericht zijn op de fysieke vernietiging van de groep, geheel of gedeeltelijk.
4. Het nemen van maatregelen die bedoeld zijn om geboorten binnen de groep te voorkomen.
5. Het onder dwang overbrengen van kinderen van de groep naar een andere groep.

Het cruciale juridische element is de specifieke bedoeling om een beschermde groep geheel of gedeeltelijk te vernietigen. Het gaat dus niet alleen om de omvang van het geweld of het aantal slachtoffers, maar ook om de intentie die uit het handelen en de omstandigheden kan worden afgeleid. Juist daarom is het zo belangrijk om niet alleen naar afzonderlijke gebeurtenissen te kijken, maar ook naar het bredere patroon, de vernietiging van woningen en infrastructuur, de herhaalde gedwongen verplaatsingen, de onmogelijkheid om naar een veilig en leefbaar gebied te vluchten en het onthouden van essentiële levensbehoeften.

Het bewijs van de genocide is nog erger dan de dagelijkse beelden
Er is over deze lezing nog veel meer te vertellen maar één ding is mij in het bijzonder bijgebleven. De enorme omvang van het aantal doden en de vrijwel totale verwoesting van Gaza vormen op zichzelf al een bewijs dat Israël genocide pleegt op de Palestijnen. Maar het is in feite nog veel erger, Israël pleegt als koloniale macht deze genocide al sinds de Nakba, niet door lukraak Palestijnen te doden of te verdrijven, maar volgens een weloverwogen en systematisch patroon.

Universiteiten en hogescholen voor rechtvaardigheid
Tot slot. Omdat de lezing in de Aula van de Universiteit van Amsterdam was georganiseerd, kreeg na afloop een vertegenwoordiger van Universities for Justice het woord. Deze Europese campagne, onder de naam European Universities Against Complicity, roept universiteiten, hogescholen, medewerkers, studenten en alumni op hun verantwoordelijkheid te nemen en niet langer medeplichtig te zijn aan de schendingen van het internationaal recht door Israël. De campagne vraagt Europese universiteiten en hogescholen onder meer om institutionele samenwerkingen met Israëlische universiteiten op te schorten, de deelname van Israël aan Europese onderzoeksprogramma's zoals Horizon Europe te beëindigen en Palestijnse universiteiten, studenten en academici actief te ondersteunen. De aanwezigen werden daarom opgeroepen de open brief van de campagne te ondertekenen en zich daarmee aan te sluiten bij een gezamenlijke Europese academische oproep tegen medeplichtigheid aan de genocide in Gaza die zo uitvoerig werd toegelicht tijdens de lezing van Martin Shaw. Dus aarzel niet en teken mee om de druk op Israël verder op te voeren!