Sjoemelen met je cv

De meesten van ons zullen niet zo ver gaan dat we opleidingen erbij verzinnen in ons cv, maar we hebben wel allemaal de neiging om het beeld van onszelf wat op te poetsen.

Hoe komen mensen op het idee om hun cv op te pimpen met opleidingen die ze feitelijk niet hebben voltooid? Ze snappen toch wel dat dat een keer uitkomt? Dat is een van de vragen die ik voorbij zag komen op sociale media, naar aanleiding van de door de Volkskrant ontdekte valse claims in het cv van Nathalie van Berkel. Een interessante vraag, want ik denk dat het veel laat zien over hoe bedrog werkt.

Vrijwel niemand vindt zichzelf een leugenaar. De meeste mensen beginnen met liegen tegen zichzelf. Zelfbedrog dus. Daarna weet je niet meer dat je liegt. Doen we allemaal, jij ook. De meesten van ons zullen niet zo ver gaan dat we opleidingen erbij verzinnen in ons cv, maar we hebben wel allemaal de neiging om het beeld van onszelf wat op te poetsen. Tegelijkertijd willen we óók allemaal trouw zijn aan de waarheid en onszelf zien zoals we echt zijn. Gegeven dat we feilbare mensen zijn, met gebreken en tekortkomingen, willen we dus twee dingen die met elkaar kunnen conflicteren.

Om in beide behoeftes te voorzien, maken we gebruik van een marge van ambiguïteit: een bandbreedte tussen wens en waarheid waarbinnen je kunt manoeuvreren; sjoemelen met de waarheid, zodanig dat een illusie van objectiviteit en geloofwaardigheid behouden blijft.

Sjoemelruimte
Uit onderzoek naar bedrog blijkt dat de meeste mensen terdege rekening houden met de grenzen van die marge, die hun sjoemelruimte bepaalt. Sommige feiten zijn zo evident dat je ze niet kunt ontkennen, en dat doen we dan ook niet. Zo zijn velen geneigd hun eigen IQ te overschatten, maar in een onderzoek daalde hun inschatting met gemiddeld 5 IQ-punten nadat ze een IQ-test hadden gedaan.[i] Zo kort na het testresultaat konden ze er niet omheen. Een week later was vermoedelijk de herinnering aan de test alweer wat vervaagd, want toen keerden hun schattingen terug naar het oude optimistische niveau.

Ook bij Van Berkel lijkt de herinnering aan haar levensloop vervaagd toen ze op LinkedIn 'naar eer en geweten, op basis van haar geheugen' haar profiel invulde. Bedenk dat ons geheugen selectief is: we onthouden wat aansluit bij het gewenste beeld van onszelf en vergeten wat daar niet in past. De master-opleiding bestuurskunde die ze had opgenomen in haar cv, deed ze in werkelijkheid slechts als toelatingstraject op hbo-niveau. Ik vermoed dat ze haar herinneringen aan die periode heeft gebruikt toen ze het in haar cv noteerde; misschien dacht ze aan wat ze er allemaal had geleerd en creëerde ze zo voor zichzelf het gevoel dat ze die opleiding wel min of meer had gedaan. Mogelijk vertelde ze zichzelf ook dat ze de essentiële onderdelen van het vakgebied wel kende, en dat ze al doende door ervaring ook veel had geleerd over bestuurskunde. Dan maakt het dus niet uit, zal ze hebben gedacht. Een vergelijkbare gedachtenkronkel heeft ze misschien gevolgd met de blauwe maandag dat ze rechten studeerde.

Prestaties overdrijven
Dergelijke rechtvaardigingen blijken mensen zelfs al vooraf te bedenken, wanneer ze besluiten of ze bedrog plegen[ii]. Ze houden dan rekening met hoeveel speelruimte de situatie biedt om een gunstige draai te geven aan hun gedrag. Is er geen ruimte om een passende rechtvaardiging te verzinnen, dan maken ze vaker de moreel goede keus dan als ze meteen al zien dat er een sociaal aanvaardbare smoes is. In veel situaties blijken mensen bijvoorbeeld bereid hun prestaties met zo’n 15% te overdrijven als dat een hogere beloning oplevert; afhankelijk van de omstandigheden, van eerdere misstapjes die ze al hebben gezet, en slechte voorbeelden in hun omgeving, kan dat wel oplopen tot 100%[iii].

Of mensen de moreel goede keus maken hangt dus vaak niet primair af van hun morele waarden, maar meer van de vraag of ze het aan zichzelf en aan anderen kunnen verkopen als moreel. Zien ze een mogelijkheid om het recht te praten, dan wordt de verleiding groter.

Van Berkel heeft in haar LinkedIn-profiel ook niet expliciet gesteld dat ze was afgestudeerd in de bestuurskunde en rechten. Ze kon zichzelf vertellen dat ze niet loog. Tegelijkertijd kregen buitenstaanders geen waarheidsgetrouw beeld, want in verschillende online nieuwsberichten en een politieke website (waar ze zelfs de doctorandus-titel kreeg toebedeeld) leek het alsof ze twee studies had voltooid. Ze kan natuurlijk niet alles checken wat anderen over haar schrijven, zegt ze tegen de Volkskrant, en ze had ‘niet de behoefte om redacteuren te corrigeren’. Maar ook die behoefte is weer selectief. Als anderen die over je schrijven een fout maken waardoor ze je tekortdoen, zul je dat eerder willen corrigeren dan als de fout in je voordeel is.

Hellend vlak
Het verraderlijke van dit gesjoemel is dat het je op een hellend vlak brengt: bij het overschrijden van een morele grens bedenk je een smoes waarom het best kan, waardoor de drempel om opnieuw zoiets te doen lager wordt. Bovendien blijkt dat het brein eraan went, waardoor het minder alarmsignalen geeft bij de volgende overtreding[iv].

De uitwassen hiervan kennen we van mensen als Sywert van Lienden, over de winst die zijn bedrijf maakte met de mondkapjes, of Mark Rutte over het ‘functie elders’-gesprek. Het lijkt voor ons als burgers alsof deze mensen er van begin af aan op uit waren om het hele land keihard te belazeren. Ik denk niet dat het zo werkt; ik denk dat het begint met kleine leugentjes die ze voor zichzelf recht praten en dat het geleidelijk steeds verder gaat, op een glijdende schaal naar beneden. Zeker wanneer je dan ook nog publiekelijk ter verantwoording wordt geroepen, lijkt er helemaal geen weg terug, want dan zou je je aanvankelijke leugentje moeten opbiechten. Dus je houdt vol en zo draai je jezelf steeds verder het morele moeras in.

Ik denk dat tijdens dat hele proces allerlei zelfrechtvaardigingsmechanismen in werking treden, waardoor mensen blíjven geloven dat hun gedrag moreel verdedigbaar is. Mensen die in opspraak zijn wegens integriteitsschendingen zeggen in de media steevast: ‘Ik kan mezelf in de spiegel aankijken.’ Dát geloof ik, want in de spiegel zien ze het beeld dat ze onbewust zelf hebben gefabriceerd met hun rechtvaardigingen.

We zagen dit ook bij Van Berkel in haar reactie op de vragen van de Volkskrant: ze ging door met sjoemelen. 'Ze leverde drie keer een nieuw cv in, nadat haar was gevraagd om bewijzen te overleggen over de door haar gevolgde opleidingen. Elke keer bleken de door haar gevolgde opleidingen korter of van een lager niveau te zijn dan ze aanvankelijk beweerde.' Het lijkt te illustreren hoe ze binnen de ruimte die ze had de gunstigste positie zocht waar ze mee weg kon komen. Op geen enkel moment leek ze bereid om schoon schip te maken. Dat maakte haar bedrog extra zorgwekkend, al helemaal voor een beoogd staatssecretaris: dat ze er niet mee leek te kunnen stoppen.

Gelukkig heeft ze nu wel de enige juiste beslissing genomen.

Dit artikel is deels ontleend aan een hoofdstuk uit mijn boek Mijn ego heeft altijd gelijk, over zelfbedrog.

[i] Gold, B., & Kuhn, J. T. (2017). A longitudinal study on the stability of self-estimated intelligence and its relationship to personality traits. Personality and Individual Differences, 106, 292-297.

[ii] Batson, C. D., Thompson, E. R., Seuferling, G., Whitney, H., & Strongman, J. A. (1999). Moral hypocrisy: Appearing moral to oneself without being so. Journal of Personality and Social Psychology, 77, 525-537.

[iii] Mazar, N., Amir, O., & Ariely, D. (2008). The dishonesty of honest people: A theory of self-concept maintenance.Journal of marketing research, 45, 633-644. Shalvi, S., Gino, F., Barkan, R., & Ayal, S. (2015). Self-serving justifications: Doing wrong and feeling moral. Current Directions in Psychological Science, 24, 125-130.

[iv] Garrett, N., Lazzaro, S. C., Ariely, D., & Sharot, T. (2016). The brain adapts to dishonesty. Nature neuroscience, 19, 1727-1732.