Logo Joop
De opiniesite van BNNVARA met actueel nieuws en uitgesproken meningen.

Paternotte deed wat Kaag in 2021 naliet

•
Gisteren
•
leestijd 5 minuten
•
1362 keer bekeken
•
ANP-575542203

In de nacht van 1 op 2 april 2021 lag Mark Rutte politiek op zijn rug. Hij had ontkend dat er over Pieter Omtzigt was gesproken, terwijl de notities van de verkenners het tegendeel lieten zien. Zelf had hij er naar eigen zeggen „geen actieve herinnering” aan. Een motie van wantrouwen van Wilders en Baudet kreeg steun van de voltallige oppositie, maar kwam drie stemmen tekort. Die stemmen had D66 kunnen leveren.

Sigrid Kaag sprak stevige woorden over een „patroon van vergeetachtigheid”. Ze zei dat zij in zijn plaats haar conclusies zou hebben getrokken. Maar de motie van wantrouwen steunde ze niet. Het werd een motie van afkeuring. Een zwaar woord, maar Rutte kon gewoon blijven zitten.

Wat daarna gebeurde, kennen we. Rutte bleef premier. Er volgde een formatie van 299 dagen en een kabinet dat anderhalf jaar later alweer viel. Daarna kwam het kabinet-Schoof, dat evenmin de eindstreep haalde. Nederland verloor bijna vijf jaar aan politieke instabiliteit, terwijl grote dossiers bleven liggen. Ik beweer niet dat alles anders was gelopen als Kaag die nacht had doorgezet. Maar de mogelijkheid was er. Ze heeft die niet benut.

Donderdag
Afgelopen donderdag deed iemand dat wel. D66 en CDA hadden woensdag met PRO en Volt een akkoord gesloten over het Belastingplan. Daarmee verschuift ongeveer een miljard euro aan lasten van arbeid naar vermogen. De VVD voelde zich overvallen en dreigde tegen het hele Belastingplan te stemmen als het amendement zou worden aangenomen. Ook het kabinet ontraadde het voorstel, bij monde van premier Jetten.

Jan Paternotte stemde als fractievoorzitter van D66 toch voor. Daarmee ging hij in tegen het oordeel van een kabinet dat wordt geleid door zijn eigen partijleider. Toen Wilders in het debat sprak over drie messen in de rug van de VVD, noemde Paternotte dat totale onzin. De meeste Nederlanders gaan door de afspraken juist iets minder belasting betalen. En het alternatief, zei hij, was doormodderen.

Het amendement kreeg 79 stemmen. PRO en Volt, D66 en CDA, maar ook ChristenUnie en 50PLUS steunden het. Vervolgens nam de Kamer ook het Belastingplan aan, met een nipte meerderheid. De VVD stemde als een van de drie regeringspartijen tegen.

Terwijl ik dit schrijf, zijn Jetten, Yeşilgöz en Van den Brink al uren in crisisoverleg. Volgens Haagse bronnen wil de VVD het kabinet niet in deze vorm voortzetten. Hoe dit afloopt, is nog onduidelijk. Maar de stemming van donderdag kan niemand meer terugdraaien.

Een andere politieke verhouding
Sinds 2010 heeft de VVD zich steeds verder laten meetrekken door de populistische stroming op rechts. Niet zozeer vanuit liberale overtuiging, maar uit angst voor concurrentie. Eerst kwam er gedoogsteun van Wilders, later een kabinet met de PVV. Nu noemt de VVD een bescheiden extra bijdrage van de grootste vermogens ondenkbaar.

Jarenlang leek er in Den Haag een simpele regel te gelden: zonder de VVD geen meerderheid. Wie tegen de VVD inging, liep het risico dat alles vastliep. Donderdag bleek dat die regel niet meer vanzelfsprekend is. Er bestaat in de Tweede Kamer een meerderheid van progressieve en middenpartijen die bereid is om samen beleid te maken. Dat hoeft niet meteen in een coalitieakkoord. Het kan ook per onderwerp, bij elke stemming opnieuw. Het Belastingplan gaat in december naar de Eerste Kamer. Die kan het alleen aannemen of verwerpen. Misschien blijkt ook daar dat er voldoende steun is.

Het is nog te vroeg om te zeggen dat hiermee een nieuwe politieke periode begint. Maar misschien kijken we over een paar jaar terug op 12 november 2026 als de dag waarop het politieke midden zich niet langer door de VVD liet gijzelen. Als dat inderdaad zo blijkt te zijn, heeft één man daar een belangrijk aandeel in gehad.

Twee lijsttrekkers in 2014
Ik volg Jan Paternotte al sinds de tijd dat ik zelf politiek actief was. In 2014 waren we allebei lijsttrekker voor D66 bij de gemeenteraadsverkiezingen. Hij in Amsterdam, ik in Ede. In Ede werden we de grootste winnaar en trad D66 voor het eerst toe tot het college van de grootste gemeente van de Bijbelgordel. Dat was een unicum. Helaas is het daarbij gebleven. Ook bij de verkiezingen van 2018, 2022 en dit voorjaar bleef D66 in Ede een grote partij, maar deelname aan het college zat er niet meer in.

In Amsterdam gebeurde dat jaar iets groters. Onder leiding van Paternotte werd D66 de grootste partij. Voor het eerst in ruim zestig jaar was de PvdA niet langer de onbetwiste macht in de hoofdstad. Er kwam een college van D66, VVD en SP, zonder de PvdA. Paternotte was toen dertig.

Inmiddels is hij 42 en zit hij bijna tien jaar in de Tweede Kamer, een deel daarvan als fractievoorzitter. Dat hij nog nooit politiek leider van D66 is geweest, heeft naar mijn mening weinig met zijn politieke kwaliteiten te maken. In 2023 zag hij af van het lijsttrekkerschap omdat hij anders te weinig tijd voor zijn gezin zou hebben. Dat verdient respect.

Tijdens de formatie van het huidige kabinet was hij onderhandelaar. Veel mensen gingen ervan uit dat hij minister zou worden. Zelf was ik opgelucht dat hij in de Kamer bleef. In januari schreef ik op deze plek dat Paternotte de stem is die Jetten straks niet kan zijn. Een premier van een minderheidskabinet moet de coalitie bij elkaar houden. Een fractievoorzitter heeft meer ruimte om te zeggen waar zijn partij voor staat. Donderdag werd duidelijk hoe belangrijk dat verschil kan zijn.

De rol van Jetten
Dit is geen afrekening met Rob Jetten. Wat hij heeft bereikt, is uitzonderlijk. Na de verkiezingen van 2023 hield D66 negen zetels over, een verlies van vijftien. Twee jaar later maakte hij daar 26 van. D66 werd de grootste partij en Jetten werd de eerste D66-premier en de jongste premier ooit. Weinig politici hebben zo'n politieke comeback meegemaakt.

Maar als premier moet je het kabinet vertegenwoordigen, ook wanneer je eigen partij een andere keuze maakt. Donderdag moest Jetten namens dat kabinet een amendement ontraden dat zijn eigen partij steunde. Dat hoort bij zijn functie. Het is geen kwestie van karakter.

Intussen zijn de peilingen minder gunstig. In de peilingwijzer van eind oktober staat D66 op 13 tot 17 zetels, bijna de helft minder dan bij de verkiezingen. Hoe het kabinet ook verdergaat, vroeg of laat zal D66 zich moeten afvragen wie de partij bij de volgende verkiezingen gaat leiden.

De premier die er nooit kwam
Ik moet dan denken aan Alexander Rinnooy Kan. Wiskundige en econometrist, voorzitter van het ondernemersverbond, voorzitter van de SER en senator. Hij sprak de taal van de wetenschap, het bedrijfsleven en de polder. Naar mijn overtuiging had hij een uitstekende premier kunnen zijn, misschien wel de beste die D66 ooit heeft voortgebracht. Maar binnen de partij heeft hij die ruimte nooit gekregen. Dat blijft voor mij een van de grote gemiste kansen van D66.

Ik hoop dat de partij die fout niet opnieuw maakt. Jan Paternotte is wat mij betreft het grootste politieke talent dat D66 in jaren heeft voortgebracht. Ik hoop dat hij de politiek niet verlaat en dat hij ooit de kans krijgt om de partij als lijsttrekker naar een nieuwe verkiezingsoverwinning te leiden. En daarna premier te worden. Een premier die Den Haag teruggeeft wat het al zo lang mist: stabiliteit, rust en een weldadige saaiheid.

Kaag liet in 2021 een beslissend moment voorbijgaan. Paternotte deed dat donderdag niet. Misschien kijken we over een paar jaar terug op die stemming als het begin van een heel ander Den Haag.

Reacties (0)

Joop

Meld je hieronder gratis aan voor Joop NL. Iedere donderdag een selectie opvallende nieuwsverhalen, opinies en cartoons in je mailbox.

Je kunt je op elk moment uitschrijven. Bekijk of beheer hier alle nieuwsbrieven.

Wil je meer weten over de manier waarop wij met jouw gegevens omgaan? Lees dan ons Privacy statement.

BNNVARA wij zijn voor