'Nooit meer' betekent ook herkennen wanneer extreemrechts terrein wint

Op 19 september werd Operation Market Garden herdacht in Gelderland. Het is dit jaar 82 jaar geleden dat duizenden militairen uit onder andere de Verenigde Staten, Polen, en Groot-Brittannië probeerden om de door Nazi-Duitsland bezette regio te bevrijden. Deze duizenden militairen gaven hier hun leven om het Nazi-geweld terug te dringen. Elk jaar wordt dit in deze periode herdacht in de regio, en als geboren en getogen Arnhemse – ook al woon ik er niet meer – kijk ik altijd even naar de verslaggeving van de evenementen. 

Diezelfde dag gebeurde er aan de andere kant van het land iets heel anders. In Den Haag vond een extreemrechts betoog plaats, waarbij de Hitlergroet en andere antisemitische leuzen voorbijkwamen. Deze extreemrechtse betoging vond plaats bijna een jaar na de “uit-de-hand-gelopen demonstratie” georganiseerd door Els Rechts, en ook toen werd de Hitlergroet gebracht. De afgelopen jaren zien we in Nederland, maar ook in Europa, een stijging in steun voor (extreem-)rechtste politieke partijen. De Defend-groepen die bij asielzoekerscentra protesten worden door onderzoekers als extreemrechts benoemd, maar in het bredere publieke debat blijven het veelal “bezorgde burgers” of “uit de hand gelopen protesten.” Maar dit extreemrechtse gedachtegoed ontstaat niet vanuit het niets. Het past binnen een bredere ontwikkeling waarin dit gedachtegoed steeds zichtbaarder en bespreekbaarder wordt. 

In maart 2026, tijdens de gemeenteraadsverkiezingen in Nederland zagen we bijvoorbeeld dat het FVD meer zetels kreeg dan voorheen. Het FVD is een van de partijen die extreemrechts gedachtegoed normaliseert. Verschillende kandidaten voor de gemeenteraad waren actief lid van extreemrechtse jongerenorganisaties en in appgroepen van de jongerenafdeling worden extreemrechtse terroristen verheerlijkt. Toch vindt deze normalisering niet alleen plaats in het politieke speelveld. 

Ook in het maatschappelijk veld zien we de normalisering van extreemrechts gedachtegoed. Voorbeelden hiervan zijn het gebruik van termen als “omvolking” en “remigratie.” De term remigratie wordt in extreemrechtse kringen gebruikt om actieve deportatie van mensen die in Nederland wonen op basis van hun ras, geloof, geaardheid, en soms zelfs standpunten die niet stroken met het gedachtegoed van de rechts-extremisten, na te jagen. Het einddoel is een witte etnostaat. Deze term wordt nu besproken in talkshows en radioprogramma’s en gebruikt in het publieke debat. Ook de term omvolking draagt dat gedachtegoed mee. Omvolking, of de omvolkingstheorie, verwijst naar een extreemrechtse, racistische complottheorie, waarbij een elite bewust probeert witte mensen te vervangen door massa-immigratie. Deze complottheorie werd gebruikt door Brenton Tarrant, de extreemrechtse terrorist die in Nieuw-Zeeland een moskee en een Islamitisch centrum aanviel waarbij 51 doden vielen, om zijn daden te rechtvaardigen. Dit is ook een van de terroristen die werd verheerlijkt in de appgroepen van de jongerenafdeling van het FVD. 

Als je deze voorbeelden naast elkaar zet, kan het alsnog lijken op een ver-van-mijn-bed show. Maar hoe ver van ons bed is dit eigenlijk? Welke taal gebruiken we om dit allemaal te benoemen? De media omschreef de demonstratie van Els Rechts vorig jaar als een “uit de hand gelopen demonstratie.” Dat is niet neutraal, en als je alleen de krantenkoppen leest, kan dit elke kant op gaan. Dit taalgebruik suggereert ook een ongeluk, iets wat zomaar gebeurde, en niemand had zien aankomen. Maar volgens de initiatiefneemster van het protest wisten zij en de politie van tevoren welke groepen zouden komen. Ook de Hitlergroeten van 19 september gebeuren niet per ongeluk of spontaan. De taal die we gebruiken om dit alles te beschrijven bepaalt wat we als politiek geweld herkennen, maar ook wat we normaliseren. Zolang we extreemrechts geweld blijven omschrijven als een incident, onttrekken we het aan alle verantwoordelijkheid. Van de maatschappij, en van de politiek. 

Daarmee rijst ook de vraag welke verantwoordelijkheid politici en opiniemakers dragen wanneer zij de ruimte geven aan ideeën die eerder als onaanvaardbaar worden beschouwd. Toen remigratie en omvolking genoemd werden in de Tweede Kamer, reageerde PRO met een motie om samenwerking met deze partijen uit te sluiten. Die motie werd aangenomen, maar de verontwaardiging blijft van korte duur. Snel erna gaan we over tot de orde van de dag. Extreemrechts geweld groeit niet in een vacuüm, maar het gebeurt wanneer we de grenzen van wat we accepteren steeds een beetje verder opschuiven. Elke verschuiving nemen we voor lief. Tot we op een zaterdag uitkomen bij een Hitlergroet in Den Haag. 

Wat herdenken we eigenlijk als we Operation Market Garden herdenken? We herdenken mensen die stierven om een ideologie te stoppen, die begon met woorden en propaganda, met de normalisering van haat en uitsluiting. Wanneer we dit herdenken, zeggen we ‘nooit meer’, en opdat we nooit vergeten. Maar we moeten ook realiseren dat we deze normalisering moeten herkennen voor het te laat is. In de taal die we gebruiken, in de partijen die we normaliseren, in de grens die we telkens een klein beetje opschuiven. We hoeven maar een herdenking bij te wonen, een geschiedenisboek open te slaan, en we weten wat er op het spel staat. Maar ‘nooit meer’ betekent niet alleen terugkijken. Het betekent ook herkennen wanneer taal, uitsluiting, en politiek geweld opnieuw terrein winnen. Dus de vraag is niet eens meer; wat staat er op het spel met deze normalisering? De vraag is wanneer we besluiten er iets aan te doen.