Nee, er is geen Jetten-bonus

In mijn vorige column — “Van monsterverbond naar Jetten-bonus: kan D66 de gemeentelijke kaarten opnieuw schudden?” — probeerde ik nog voorzichtig vooruit te kijken. Niet alleen naar zetels, maar vooral naar iets wat in de lokale politiek vaak belangrijker is: wie wil met wie.

Daar schreef ik al dat in een aantal gemeenten — Rotterdam, Den Haag, Ede, Wageningen en Overbetuwe — het lot van D66 waarschijnlijk minder zou afhangen van de uitslag, en meer van politieke keuzes. Of, zoals een ervaren wethouder mij ooit zei: in de lokale politiek is een zetel soms minder waard dan een goed gesprek.

Dus ja, ik had mijn berekeningen gemaakt. Grafieken bekeken, percentages doorgerekend, coalities uitgetekend. Maar ergens bleef er ook gewoon hoop.

Dat ik verrast zou worden. Met een onverwacht sterke uitslag voor D66 — juist in die gemeenten waar het volgens mijn eigen analyse het lastigst zou worden. Alleen: deze keer viel er weinig te lachen. Sterker nog — het kwam bijna precies zo uit als gevreesd.

Er was een nieuw verhaal in Den Haag. Dat D66 terug is. Dat Rob Jetten de kaarten opnieuw gaat schudden. Dat het politieke midden zich herpakt. Het klinkt bijna als beleid. Maar het is vooral marketing.

Als je iets verder kijkt dan de koppen en gewoon naar de uitslagen zelf, dan blijft er van dat verhaal eigenlijk niet zo veel over. In Amsterdam en Utrecht wint D66 een zetel. Prima. Maar wat verandert er nou echt? Vrij weinig. Dezelfde partijen, dezelfde coalities, dezelfde verhoudingen. De kaarten worden daar niet opnieuw geschud — ze worden hooguit opnieuw geteld.

In Den Haag wordt het al snel ingewikkelder. D66 blijft stabiel, maar de macht ligt ergens anders. En dan merk je ineens dat zetels en invloed niet hetzelfde zijn. Als je niet wilt samenwerken met de grootste partij, dan houdt het gewoon op. Zo simpel is het soms ook.

Rotterdam dan. Daar lijkt D66 best een redelijke kans te hebben om weer mee te doen. Maar niet omdat de partij nou zo geweldig heeft gepresteerd — vooral omdat anderen elkaar uitsluiten. Dat is geen kracht, dat is een beetje geluk hebben met hoe het uitkomt.

En buiten de grote steden wordt het verhaal nog minder overtuigend. Ik zie het in mijn eigen regio gebeuren. In Overbetuwe groeit D66 en ligt het toch uit het college. In Ede verandert er weinig en is er eigenlijk geen serieuze kans. In Wageningen wint D66 twee zetels — en moet alsnog afwachten of er plek is. En in Arnhem verlies je een zetel, maar blijf je gewoon nodig.

Maak daar maar eens één helder verhaal van. Want wat je hier ziet, is eigenlijk vooral dat er geen duidelijke lijn meer in zit. Winst zegt niet zoveel. Verlies trouwens ook niet. En stabiliteit al helemaal niet. Daarmee vallen ook die grotere verhalen wel een beetje uit elkaar.

Het zogenaamde “monsterverbond” van GroenLinks en PvdA levert geen bonus op — samen verliezen ze zelfs stemmen. Maar het “Jetten-effect” bestaat net zo min. Ja, D66 wint iets. Ongeveer één procent. Maar dat is geen golf. Dat is gewoon ruis. En eerlijk gezegd is dat ook niet zo vreemd.

Bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen ging het ineens hard: van negen naar 26 zetels. Dat voelde als momentum. Alsof alles ineens kon. Maar dat had natuurlijk ook met omstandigheden te maken. Andere partijen die fouten maakten, strategische missers, concurrentie die er op cruciale momenten niet was. Dat soort dingen. Dat herhaal je niet zomaar.

Toch leek het daar in Den Haag soms wel op. Alsof dat gevoel nog een keer kon worden opgeroepen, gewoon door dezelfde boodschap opnieuw te vertellen. En dat werkte door naar lokaal niveau. In best veel gemeenten werd niet alleen nagedacht over meedoen, maar ook al over de volgende stap: wie wordt verkenner namens D66? Terwijl iedereen weet: dat doe je alleen als je als zeker weet dat je de grootste wordt.

Dat liep dus anders. In heel wat gemeenten was D66 niet de grootste. Niet de tweede. Soms zelfs niet de derde. En waar er wel winst was, bleek die zelden beslissend. Van nadenken over een tweede wethouder — of zelfs een derde — naar de realiteit dat je misschien helemaal niet meedoet. Dat verschil is groter dan menigeen had ingecalculeerd.

En dat schuurt. Niet alleen lokaal, maar ook landelijk. Want terwijl in Den Haag nog wordt gesproken over herstel en momentum, zie je buiten de Randstad iets anders gebeuren. Daar verschuift de macht steeds verder naar rechts-conservatieve blokken. Vaak via lokale partijen, zonder landelijke naam, maar wel met een duidelijke richting. In regio’s zoals de Foodvalley is dat eigenlijk al de standaard.

En dat blijft niet zonder gevolgen. Deze uitslagen werken door richting de Provinciale Staten. En dus naar de Eerste Kamer. Een Kamer waar het kabinet nu al geen meerderheid heeft — en waar het er voorlopig ook niet makkelijker op wordt. Of het nu gaat om stikstof, woningbouw of sociale zekerheid: de ruimte om iets door te voeren wordt eerder kleiner dan groter.

Dus nee, er is geen Jetten-bonus. En ook geen monsterverbond dat ineens alles opschudt. Wat er wél gebeurt, is iets anders. Nederland schuift niet naar het midden. Nederland drijft uit elkaar.