Mensenrechten zijn daadwerkelijk universeel en een ‘Westerse bril’ bestaat niet

De wereld kent geen clash of cultures maar een eeuwige strijd tussen de voorstanders van open denken en die van gesloten denken, van ruimhartigheid en benepen intolerantie

Je hoort tegenwoordig niet zoveel meer over Samuel Huntington. In 1996 publiceerde hij het boek The clash of Civilisations and the Remaking of the World Order. De Nederlandse vertaler vond een kortere titel Botsende Beschavingen. Huntington verwachtte dat de eenentwintigste eeuw gekenmerkt zou worden door grote conflicten tussen het Westen, de wereld van de islam en China. Die noemde hij cultuuroorlogen. Dat was natuurlijk gefundenes Fressen voor Amerikaanse en Europese populisten die een verdienmodel maakten van agitatie tegen recente immigranten en hun nakomelingen. Ze konden nu mooi met Huntington beweren dat deze nieuwkomers - moslims in de praktijk - cultureel niet in staat waren de westerse waarden te omarmen. Ze waren niet geschikt voor een samenleving waarin democratie en tolerantie kernwaarden waren.

In de eerste vijftien jaar van deze eeuw was Huntingtons naam op iedere uiterst rechtse lip maar nu is hij en het bijbehorende denken een beetje verdwenen uit het racistisch vertoog zelfs onder lieden met intellectuele pretenties.

En nu komt zijn denken ineens op een heel andere manier terug. Hier op Joop bedient de kunstenaar Mongi Farhani zich ervan om de strijd voor lhbbtq+ rechten en mensenrechten in het algemeen verdacht te maken.

Zijn uitgangspunt is een rel in Seattle waar de nationale voetbalteams van Egypte en Iran tegen elkaar in het krijt treden. Lokale lhbtq+- activisten besloten de match te gebruiken om hun eigen Pride! eens behoorlijk te propageren. Dit tot ongenoegen van zowel Iran als Egypte, die een en ander als minachting van hun waarden beschouwden. Uitkomst: de actie werd niet toegestaan maar alle bezoekers van de match hebben het heilige en onvervreemdbare recht met een regenboogvlag te zwaaien. Farhani is hier niet van gediend. Hij vindt het allemaal een typisch voorbeeld van eurocentrisme en cultureel imperialisme. Het Westen legt zijn eigen normen en waarden op aan de rest van de wereld. Het gaat ervan uit dat die een maatstaf zijn voor alle andere beschavingen.

Dit is typisch Huntington. De activisten in Seattle worden niet beschouwd als individuen die voor bepaalde mensenrechten strijden maar als de uitdrukking van Het Westen. Dit legt zijn agenda op, desnoods met geweld. Daarbij getuigt het van een dubbele moraal. Het is immers medeverantwoordelijk voor de humanitaire catastofe in Gaza. Farhani concludeert: “Zolang de internationale gemeenschap met uiterste precisie kijkt naar protocollen en symbolen van inclusiviteit, maar tegelijkertijd wegkijkt bij het systematisch vernietigen van het meest fundamentele mensenrecht, het recht op leven en veiligheid, is het elk moreel kompas volledig kwijtgeraakt.”

Farhani ziet het Westen als een monoliet net als zijn eigen ummah en China met zijn invloedssfeer. Dat valt niet vol te houden. Wat in Gaza gebeurt, wordt aangericht door Benjamin Netanyahu met Donald Trump als rugdekking en een EU-politiek die voor het merendeel wegkijkt. Daar hebben die pro lhbtq+ activisten helemaal niets mee te maken. Zij kunnen daar niet voor verantwoordelijk worden gesteld. Het gaat dan ook niet aan mensenrechten en waarden als tolerantie en democratische besluitvorming zwart te maken omdat zij uit een hypocriet westen zouden komen.

Alle beschavingen en cultuurkringen blijken bij nadere bestudering geen monolieten. Tegenover ruimharigheid en vormen van open denken staan stromingen van gewoonlijk religieuze geslotenheid en intolerantie. Er wordt een eeuwige strijd gevoerd tussen beide tendensen. Soms ligt de ene boven, dan weer de andere. Op het moment ziet het er naar uit dat de geestelijke geslotenheid de bovenhand krijgt.

Er is een grote mate van overeenstemming tussen de open denkers van de verschillende beschavingen. Dat merk je als je de cultuurgeschiedenis bestudeert en de grondteksten van grote denkers uit verschillende cultuurkringen. Datzelfde geldt voor hun opponenten. Donald Trump is een typische vertegenwoordiger van gesloten denken. Dezer dagen hield hij op een congres van gelovigen een grote speech over de Verenigde Staten als christelijke natie. Hij legde uit wat hij daaronder verstond. In dat kader gaf hij af op transgenders en iedereen die niet geloofde dat er een scherp onderscheid bestond tussen de twee enige genders, mannen en vrouwen. Hij bepleitte ook nog onder het mom van vrijheid ouderlijke controle op de inhoud van schoolbibliotheken. Hij riep de Democraten uit tot vijanden des geloofs. De hele speech had net zo goed gehouden kunnen worden door vader of zoon Khamenei. De president van de Verenigde Staten en de geestelijk leider van Iran hebben namelijk een overeenkomstig godsbeeld. Ze delen meer met elkaar dan met de lhbtiq+-activisten in Seattle. Om die reden kun je niet zeggen zoals Farhani doet: “De bitterheid van deze realiteit laat zich in één ijzingwekkende paradox samenvatten: een kind in Gaza mag sterven terwijl de wereld toekijkt, maar een regenboogvlag mag onder geen beding ontbreken”. Het gaat hier over twee zaken die niets met elkaar te maken hebben maar die met elkaar in verband worden gebracht om een politieke strijd in diskrediet te brengen.

In 1789 kwamen een stelletje Franse politici, die een constitutioneel systeem wensten, op het idee om een universele verklaring van de rechten van de mens uit te vaardigen. Uitgangspunt was dat alle mensen overal ter wereld dezelfde rechten en vrijheden hoorden te genieten. Dat gaf uiting aan een levensbeschouwing, die ook open denkers uit andere beschavingen aansprak. Een telg aan deze loot is de Universele Verklaring van de rechten van de mens, die in 1947is aangenomen door de Verenigde Naties.

Die rechten zijn daadwerkelijk universeel en zij hebben overal ter wereld geldingskracht en aanhangers. Bijvoorbeeld onder de demonstranten die door het Iranese regime zo ongenadig hard worden aangepakt. Maar net zo goed onder de comités die Amerikaanse ongedocumenteerden proberen te beschermen tegen de terreur van ICE. De mensenrechten behoren tot het erfgoed van de hele mensheid. Ze zijn niet een ideologisch soepje van Het Westen.

In Seattle kwamen lokale activisten op tegen regimes (niet tegen volkeren) die in en rond voetbalstadions geen regenboogvlaggen wilden zien. Zij boden het hoofd aan de enge mannen die zowel in Kaïro als in Teheran de eerste viool spelen. Nogmaals: dit was niet het Westen dat zijn wil aan het globale Zuiden oplegde of zo. Wie individuen en hun denkbeelden gelijkstelt met de beschavingen waaruit zij voortkomen, trapt in de val van Huntington. Er is geen clash of cultures. Er is wel een wereldwijde strijd gaande tussen de aanhangers van het open denken en van de gesloten wereldbeschouwing. Die vindt onder allerlei vormen en vlaggen al millennia plaats.

Als je “beschavingen”, “het Westen” of de “islam” personaliseert, slaag je er niet meer in de werkelijke vrienden en de werkelijke vijanden van elkaar te onderscheiden. Ik kan me bijvoorbeeld moeilijk voorstellen dat Mongi Farhani iets heeft met abjecte figuren als de Egyptische generaal Sisi of Khamenei jr. Ook lukt het dan niet meer om verschijnselen als cultureel imperialisme of eurocentrisme op hun juiste waarde te schatten want die bestaan wel degelijk. Denk bijvoorbeeld aan het feit dat in veel voormalige koloniën Engels, Frans, Spaans of Portugees nog steeds de talen van de macht zijn. Of - voorbeeld op de vierkante centimeter - hoe op Curaçao tot een halve eeuw terug de tambu als onzedig en barbaars bestreden werd. Nu geldt diezelfde tambu als cultureel erfgoed. Aan de andere kant: mag je het verbod op suttee, de weduwenverbranding, in India een vorm van cultureel imperialisme noemen omdat deze traditie al millennia bestaat? De oude Romeinen hadden een afkeer van mensenoffers. Die bestreden bestuurders van het rijk radicaal. Kwam dat omdat zij hun onderdanen te veel bekeken door de Romeinse bril? Was het verbod op de ontvoering van Afrikanen als slaven naar de beide Amerika’s uit 1808 ingegeven door het feit dat dit verschijnsel te veel werd bekeken door de Britse, eurocentristische bril?

Zulke brillen bestaan niet. Net zomin als de olifant in de kamer, die islam heet of het gele gevaar dat ons overspoelt met zijn Byds. Dat zijn paranoïde aandoende constructies die alleen maar onze blik op de wereld en zijn problemen verduisteren. We hebben wel de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens om zeden en gewoonten mondiaal aan te toetsen. En op het grondgebied van de EU de Europese Verklaring van de Rechten van de Mens waar je alle burgers van alle lidstaten op kunt aanspreken waar ter wereld ze ook opereren.

Als je maatstaven zoekt, hier heb je ze. Het zijn universele maatstaven. Ze zijn het enige houvast om beschaving en barbarij van elkaar te onderscheiden. Tenslotte: niet “het Westen” heeft zijn geloofwaardigheid verloren maar Trump en wie hem naar de mond praten.

Bekijk en beluister hier de grote speech van Donald Trump over God en de USA op de Faitch and Freedom Coalition Conferentie. Net Khamenei.

Voor het overige ben ik van mening dat het toeslagenschandaal niet uit de publieke aandacht mag verdwijnen en de affaire rond het Groninger aardgas evenmin zeker nu de laatste putten open blijven en Friesland zo’n schandelijke compensatie geboden krijgt voor het toestaan van nieuwe winningen.

Beluister Het Geheugenpaleis, de wekelijkse podcast van Han van der Horst en John Knieriem over politiek en geschiedenis. Nu: sociale media sluiten voor jongeren beneden de 16?