Lolita en de noodzaak om de waarheid onder ogen te zien

Afgelopen weekend was ik bij de theatervoorstelling van het Zuidelijk Toneel over het boek Lolita van Nabokov uit 1955. Het was verpletterend. Niet alleen door het fantastische spel van hoofdrolspeelster Keja Klaasje Kwestro (Dolores Haze), maar ook haar tegenspeler Joep van der Geest (Humbert Humbert). Ik heb in totaal ongeveer 50 theatervoorstellingen gezien in mijn leven, maar ik zag er niet eerder een die zo’n impact op mij had.

Het boek Lolita beschrijft het verhaal van een 37-jarige man, die geobsedeerd raakt door de 12-jarige Dolores, door hem Lolita genoemd. Het is niet feitelijk, maar vanuit de geromantiseerde blik van de pleger van kindermisbruik. Want daar gaat het in feite om. Nabokov zou met zijn boek willen laten zien hoe de pleger zijn eigen grensoverschrijdend gedrag in zijn hoofd goedpraat, waardoor de lezer zelf zou moeten concluderen dat zijn gedrag niet deugt. In de geschiedenis verschenen er talloze versies van dit verhaal en is Lolita een geromantiseerd lustobject geworden. En een mogelijk alibi voor plegers. In die zin is er volgens mij veel schade aangericht, door hoe het verhaal cultureel is gaan functioneren.

De voorstelling laat op treffende wijze de harde werkelijkheid van misbruik zien. Dat de ontluikende seksualiteit van een tiener nooit een reden mag zijn voor een volwassen pleger om hier misbruik van te maken. Die verantwoordelijkheid ligt altijd bij de volwassene (m/v). En dus ook de schuld en schaamte die het slachtoffer vaak ook nog meeneemt na het grensoverschrijdend gedrag van de ander.

Het is geweldig hoe bij de Dolores van Annet Bremen, de schrijfster van deze voorstelling, het NEE langzaam maar zeker vat krijgt. Iets klauwt zich in mijn botten, klauwt zich in mijn geheugen, kerft drie letters in de kamer in mijn hoofd, krassend in mijn hersenschors. NEE. Ik lees het, ik denk het, ik bedenk het en vanaf dan blijf ik niet als gegeven, omdat het zo geschreven staat, maar als een besluit, mijn besluit. Ik kan weg. Eigenlijk is deze hele theatervoorstelling een 2 uur lang toewerken naar het ontschuldigen van het slachtoffer en de schuld en de schaamte volledig op het bord leggen van de pleger. Daar waar die dus hoort.

De voorstelling raakte me diep, omdat ik voelde dat we het nodig hebben om de vele sprookjes waar we in geloven dienen te ontmaskeren, om als samenleving verder te komen. En daarvoor hebben we de ervaringen nodig van de slachtoffers van alle vormen van machtsmisbruik die we op dit moment in de wereld zien.

Tegelijkertijd zien we hoe ontzettend moeilijk we het vinden om die waarheid onder ogen te zien. Gaat dat alleen over kindermisbruik, in al zijn verschrikkelijke vormen? Nee, dat gaat bijvoorbeeld ook over narcisme en dwingende controle, intieme terreur. Gelukkig komt daar tegenwoordig veel kennis over naar boven, zelfs tot aan de rechterlijke macht toe. Die toegeeft in het verleden kinderen naar plegers van dwingende controle heeft gestuurd met alle negatieve gevolgen van dien. Omdat het maar bleef geloven in het hardnekkig sprookje dat waar twee vechten, twee schuldig zijn en het altijd goed is voor kinderen om twee ouders te blijven zien. Nee, niet in het geval van eenzijdige dwingende controle, dat soms vele jaren kan duren. Voordat het sowieso naar buiten komt, voordat het gezien wordt, omdat het vaak verborgen en in de coulissen plaatsvindt. Veel professionals en omstanders leren daar nu de signalen van te herkennen, maar er is nog een lange weg te gaan, om intieme terreur in Nederland bijvoorbeeld strafbaar te stellen.

Misbruik van macht en het niet onder ogen willen zien van deze harde waarheid gaat ook over ons neoliberaal systeem dat grote schade toebrengt aan zowel de mens als aan de natuur. Dit systeem is absoluut dominant in de wereld en is de basis van onze machtsstructuur die een enorme kloof veroorzaakt tussen arm en rijk. Ook de enorme schade die ons economisch systeem aanricht aan de natuur is duidelijker dan ooit. Geld en macht staan centraal. Toch blijft dit neoliberalisme en zijn onbegrensd streven naar winst boven alle kritiek verheven, als een soort heilig geloof waar niet aan te tornen is.

We willen maar blijven geloven in sprookjes, daarom worden de verhalen van bijvoorbeeld klokkenluiders van grote bedrijven zo vaak gebagatelliseerd. Terwijl de waarheid van hen keihard nodig is om tot het helen van wonden te komen. En vandaaruit tot een fundamentele verandering. Daarvoor is contact nodig met ons hart, met onze essentie. Onze persoonlijkheid loopt daarvoor weg, die ontwijkt, die vlucht, die verdraaid. En dat is precies het probleem.

Het kunnen realiseren van de waarheid als het gaat over kindermisbruik, over de schade die dwingende controle toebrengt aan slachtoffers, de schade die ons neoliberaal systeem toebrengt aan mens en natuur, dat is alleen mogelijk als je jezelf kunt realiseren uit welk gezin je komt. Die realisatie is essentieel. Veel van ons hebben een persoonlijkheid die is opgebouwd als reactie op de pijn en het gemis dat we hebben opgelopen in dat gezin waarin we zijn opgegroeid. Zeker met ouders die WOII hebben meegemaakt en hun trauma daarvan niet hebben verwerkt. Als we als volwassene nog steeds leven en werken vanuit die overlevingsstructuur, is het logisch dat we de waarheid van slachtoffers van machtsmisbruik niet kunnen toelaten. Zoals we wellicht een vertekend en romantisch beeld maken van ons verleden uit zelfbescherming, zo maken we ook een sprookje van de wereld waarin we leven. Inclusief de destructieve machtsstructuur die daar onderdeel van uitmaakt. Dit alles uit overleving en om niet de pijn van de waarheid te hoeven voelen.

De theatervoorstelling F*ck Lolita van het Zuidelijk Toneel laat zien dat het mogelijk is om onwerkelijke beelden en sprookjes over de werkelijkheid te doorbreken. De waarheid onder ogen zien helpt om tot heling te komen. We hebben slachtoffers van machtsmisbruik nodig om tot deze waarheid te komen. Anders blijft het vertekende verhaal van de plegers en machthebbers in onze wereld dominant. En blijven we collectief in sprookjes geloven die veel leed veroorzaken.

Het niet willen zien veroorzaakt misschien wel het grootste leed. Ieder moment is inkeer mogelijk, is verandering mogelijk, is menselijkheid mogelijk. Wat is er mis mee om toe te geven dat hoe je ook in een bepaald situatie bent beland, dat jouw gedrag niet deugt? Om hier verantwoordelijkheid voor te nemen. Dat dit nooit had mogen gebeuren. Dat je spijt hebt, spijt voor het leed dat je de ander hebt aangedaan. Voor veel slachtoffers is deze erkenning het belangrijkste.

Op psychopathische plegers na, wil uiteindelijk niemand de ander pijn doen of schade berokkenen. Vanuit het contact met onze essentie, met ons hart kunnen we de waarheid onder ogen zien. Dat is hoe de liefde werkt en helend kan zijn. Zoals Dolores in de slotmonoloog van de theatervoorstelling laat zien: En hier is de schuld niet van mij. De schaamte ook niet. Alles wat ik heb gedaan, dat heb ik mogen doen. Alles waarvan ik heb genoten, daarvan heb ik mogen genieten. En wat jij hebt gedaan, dat is niet mijn schuld, de schaamte is voor jou. Ik ben nog heel. Heel. Heel. Er zijn dingen gebeurd die ik niet wilde én ik ben heel.

Wie F*ck Lolita van het Zuidelijk Toneel nog wil zien, de laatste voorstelling is in Leiden op zondag 26 april.