Honderden nepboeken die gemaakt zijn met AI blijken aangeschaft door openbare bibliotheken

Bibliotheken in Nederland en België hebben honderden boeken aangeschaft die bij nader inzien blijken gemaakt met AI, zoals bijvoorbeeld ChatGPT. De inhoudelijk waardeloze boeken kosten de producenten nauwelijks geld om te maken maar de 'uitgevers' weten er zo wel gemeenschapsgeld mee binnen te harken. De Vlaamse krant Het Nieuwsblad ging op onderzoek uit en trof honderden boeken in de kasten van openbare bibliotheken die er "doorheen geglipt" waren bij de aanschaf van nieuwe titels voor de collectie. In veel bibliotheken werden meerdere exemplaren aangetroffen. Bibliotheken kopen jaarlijks tienduizenden boeken om de collecties actueel te houden.

Het Nieuwsblad beschrijft de uitdaging waar de bibliotheken zich voor geplaatst zien:

Wat de opdracht van bibliotheken niet eenvoudiger maakt, is hoe moeilijk AI-gegenereerde boeken te herkennen zijn als je louter afgaat op hun online presentatie. Soms verraadt de omslag al iets. Maar bij veel non-fictieboeken van AI valt de lage kwaliteit pas op wanneer je ze openslaat. In de bibliotheek van Balen konden we zo vier boeken van Andries B.V. uitgestald zien staan, met onderwerpen gaande van "zelf duurzame kaarsen maken" tot "zelf een escaperoom maken". Het valt meteen op dat ze flinterdun zijn, zonder enige illustratie binnenin (opvallend voor doe-het-zelfboeken), colofon of zelfs paginanummers. Ook in de bibliotheken van Hove en Merksplas zagen we exemplaren liggen. "Het kinderboek 'Mijn abc in en om het huis' bleek duidelijk gemaakt door AI, zo zaten er afbeeldingen in waarop de kinderen drie rijen tanden leken te hebben", zegt groepswerker Yana Demeulemeester van de bibliotheek van Balen. "We hebben het boek meteen uit de collectie gehaald en bij het afval gezet."

De opgespoorde nepboeken blijken allemaal allemaal uitgegeven "via zogeheten 'self-publishing' platformen zoals Brave New Books, Bookmundo, Pumbo of Tredition. Via die weg kan vrijwel iedereen boeken publiceren zonder tussenkomst van een professionele uitgeverij. Als ze over een geldig ISBN-nummer beschikken (zo'n nummer moet je aanvragen en is een voorwaarde als je een boek wil verkopen), worden ze vaak ook automatisch opgenomen in de lijsten met nieuwe publicaties van de gespecialiseerde boekhandels die leveren aan bibliotheken, zoals Standaard Boekhandel, Distri-Bib en Medio."

Bij fictie zijn de AI-producten nog lastiger te herkennen. Boeken worden zelfs aangeboden via fictieve buitenlandse uitgeverijen die in werkelijkheid helemaal niet bestaan. De aan te kopen boeken worden overigens wel door medewerkers zelf geselecteerd. Het Nieuwsblad schrijft dat het opleidingsniveau van de medewerkers een rol speelt. Grote instellingen hebben ervaren bibliothecarissen in dienst die er in slagen AI-boeken buiten de deur te houden. Bij kleinere instellingen worden door bezuinigingen opgeleide bibliothecarissen vaak niet meer vervangen als ze bijvoorbeeld met pensioen gaan. "Volgens verschillende bronnen is in sommige bibliotheken daardoor geen opgeleide bibliothecaris meer aanwezig," schrijft de krant. Door AI geproduceerde boeken leveren al langer problemen op, zoals aantrekkelijk uitziende kookboeken met recepten die in de praktijk "niet te vreten" blijken. Dat laatste komt onder meer omdat de inhoud van de boeken door niemand gecontroleerd wordt. De Boekenkrant schreef daar onlangs over:

Het verschil tussen een gewone uitgeverij en Andries B.V. is dat er bij de schijnuitgeverij nauwelijks menselijke inspanning bij het schrijven en de productie van  de boeken aan te pas komt. Alle titels worden geschreven en ontworpen aan de hand van AI. Bij ‘gewone’ boeken  doorlopen titels een langdurig proces van concept tot publicatie, terwijl AI binnen minuten een heel boek schrijft en vormgeeft, publicatieklaar. 

Je komt er pas achter als je het boek al gekocht hebt. Experts pleiten ervoor dat uitgevers wettelijk verplicht worden om aan te geven dat een boek met AI gemaakt is. Een Nederlandse uitgever van AI boeken, Andries BV, verklaart desgevraagd tegenover Het Nieuwsblad: "Onze boeken zouden in principe niet in bibliotheken moeten liggen."

Een check door Joop leert dat ook in Nederlandse bibliotheken boeken van deze schijnuitgeverij Andries B.V. opduiken. Zo vind je bij de bibliotheek in Rotterdam het boekje "Verticale tuinen voor beginners: start vandaag met jouw eigen groene wand, stap voor stap uitgelegd". Een auteur wordt niet vermeld. Het telt 88 ongenummerde pagina's en wordt online verkocht voor 16,95 euro.