Hoe overwinnen we het kapitalisme?

Waarom lukt het vooralsnog niet om de burgers te winnen voor een antikapitalistisch en socialistisch programma? Volgens een aantal analytici is dat te wijten aan het feit dat “links, van politieke partijen tot maatschappelijke bewegingen, geen gedeeld verhaal en gezamenlijk kader meer heeft om de huidige verslechteringen in de samenleving te begrijpen.” (Sybren Kooistra). Kooistra schetst een uitgebreide en kritische analyse van het moderne kapitalisme in de hoop dat die als kader kan dienen om links wel weer een gedeeld verhaal te bieden. Op die manier zouden kiezers weer bewogen kunnen worden om op linkse partijen te stemmen.

Ik denk echter dat dat helaas een illusie is. Je ziet dat er wel degelijk een aantal politieke partijen en actiegroepen bestaan die een antikapitalistische analyse maken en er een socialistisch perspectief (arbeiderscoöperaties) aan koppelen, bijvoorbeeld Bij1, PvdD, SP en XR. Zo lezen we bijvoorbeeld in het verkiezingsprogramma van Bij1: “Om hun winsten te maximaliseren zullen bedrijfseigenaren altijd streven naar zo goedkoop mogelijke arbeid. Daarmee staat werk onder het kapitalisme gelijk aan uitbuiting. [….] De coöperatie van werknemers wordt de standaard eigendomsstructuur voor nieuw opgerichte rechtspersoonlijkheden”.

Nu denk ik niet dat door het formuleren van een scherpe kritiek op ons economisch stelsel en de contouren van een toekomstige socialistische samenleving de aantrekkingskracht van die partijen direct veel groter wordt.

Het probleem is dat heel weinig burgers iets zien in antikapitalistische analyses en socialistische perspectieven. Velen vinden dat we ons na de mislukking van het ‘socialisme’ in de Sovjetunie en Oostbloklanden beter kunnen verzoenen met het kapitalisme. Veel van de mensen die daaronder het meest lijden, zoeken hun heil bij populistische politici die hun gouden bergen beloven. Maar als ze aan de macht komen laten ze hen met lege handen staan. Zij ontpoppen zich dan als lakeien van het kapitaal.

We zullen de problemen van de kapitalistische samenleving in de context van een socialistisch perspectief direct met elkaar moeten bespreken. Het aangaan van een dialoog over ‘een nieuw economisch stelsel’ zou dan heel goed in wetgevende Burgerberaden, waarvan de leden door loting worden geselecteerd, kunnen plaatsvinden.

De ervaringen met de experimenten met deze representatieve burgerfora laten zien, dat in tegenstelling tot het parlement veel meer naar radicale en lange-termijnopties gekeken wordt. Dus is hierin de kans dat structurele veranderingen voorbij het kapitalisme serieus overwogen worden, veel groter dan in een parlement, waarin de deelnemers, ook sociaaldemocraten, grotendeels gevangen zitten in een neoliberale ideologie en voortdurend bezig zijn om hun herverkiezing veilig te stellen.

Op die manier lijkt radicale directe democratie een voorwaarde om (een vorm van) socialisme mogelijk te maken. Het is daarom, denk ik, voor ‘links’ belangrijk om zich hiervoor in de strijd te werpen.