Het Oud&Nieuw-geweld is een gevolg van de toenemende ontmenselijking van onze samenleving

De collectieve verontwaardiging en afschuw is groot na weer een Oud&Nieuw vol geweld en slachtoffers. Met name het geweld richting politie en hulpverleners was schokkend en maakte duidelijk dat het verbod op particulier vuurwerk vanaf dit jaar terecht is. Alhoewel: hoe ga je volgend jaar het overtreden van deze nieuwe wet handhaven, als mensen zwaar vuurwerk gaan halen in België, Duitsland of zelfs verder? Ik houd mijn hart vast voor de volgende jaarwisseling.

We lijken in onze samenleving het menselijke en medemenselijke verloren te zijn. Zie ook de bizarre reacties op de keuzes van de Olympische schaatsploeg door bondscoach Rintje Ritsma. Zowel hijzelf, maar ook schaatser Kjeld Nuis werden met de dood bedreigd. Waar gaat dit over? Kwetsende en vernederende comments zijn echter normaal geworden op social media. Dit gedrag zien we ook terug in het verkeer in real life, waar weggebruikers zich steeds minder aan regels houden en als ze geen voorrang krijgen zeer agressief kunnen reageren. Jongeren noemen het toxische klimaat van haat een van de belangrijkste redenen voor hun depressieve gevoelens.

We zijn bijna hopeloos op zoek naar verbindende evenementen en het vieren van feesten zoals Oud&Nieuw, maar ook popconcerten en sportevenementen. We worden nu al warm gemaakt voor de komende Olympische Winterspelen, het WK voetbal in de VS of de voorlopig laatste GP in Zandvoort. Onder deze hedendaagse pogingen tot verbinding gaat de werkelijkheid schuil van een diepe kloof tussen arm en rijk, tussen have en have-nots, tussen winners en loosers. De toegangsprijzen voor tickets voor de genoemde evenementen zijn schrikbarend hoog. Maar ook de kosten voor normale basisbehoeften zoals vervoer, eten, wonen en zorg zijn dusdanig hoog dat deze voor een steeds groter wordende groep onbereikbaar dreigen te worden. Ik denk dat het niet vreemd is dat juist deze groep zijn frustratie gaat uiten op manieren die als samenleving niet te tolereren zijn. We glijden langzaam maar zeker af naar een situatie waarbij het recht van de sterkste geldt. Degene die kwetsbaar is delft daarbij het onderspit. Of uit zijn frustratie dus aan hand van geweld. Ik keur het daarmee absoluut niet goed, maar het is wel het gevolg van een dieperliggend probleem. Ik schreef daar in dit artikel eerder over.

Fatsoen wordt met name gepredikt door lieden die hier genoeg geld voor hebben. Geweld, zowel op social media als in het echte leven, is het gevolg van een steeds verder gaande ontmenselijking van onze samenleving. Veroorzaakt door onze neoliberale economie en onze overheid, die niet denkt in mensen en burgers, maar vanuit de dwingende controle van het systeem. Ja, dat is een combinatie van rechts denken, die opkomt voor de zogenaamde vrijheid van de vrije markt en links denken, dat zweert bij de sturing en controle van de overheid. Beiden zien de mens echter als een voorwerp (om geld aan te verdienen) of een object (dat dient te passen in een controlerend systeem). Deze giftige cocktail heeft ervoor gezorgd dat steeds meer burgers zich niet als mens gezien voelen, zich onrechtvaardig behandeld voelen, zich slachtoffer voelen van een systeem dat zich steeds verder verdicht en voor mensen voelt als een knellende band die steeds strakker wordt getrokken.

Links en rechts geven elkaar de schuld van alle gevolgen van deze toenemende ontmenselijking van onze samenleving. Rechts verwijt de overheid, links verwijt de vrije markt. Volgens mij gaat het juist om de combinatie van beide die sinds de jaren 80 van de vorige eeuw heeft geleid tot de gewelddadige werkelijkheid van vandaag. Burgers die grijpen naar gewelddadige middelen zijn een symptoom van een samenleving die uit balans is. Een samenleving die enerzijds kiest voor de onbegrensde wellust en macht van het neoliberalisme en anderzijds kiest voor de dwingende controle van een overheid. Mens en natuur zijn de dupe en worden geofferd om de doelen van het systeem te behalen. 

Vanuit mijn bovenstaande analyse vind ik het onbegrijpelijk dat ons systeem met de combinatie van vrije markt en dwingende overheid steeds maar weer buiten schot blijft. En zowel de schuld en de verantwoordelijkheid bij de individuele burger wordt gelegd. Dat heet individualisering van een duidelijk collectief probleem. Waarbij het collectieve systeem met de collectieve mythes overeind gehouden worden. Net als de ongelijkwaardige machtssystemen. 

Ik vind dat leiders binnen de politiek, maar ook binnen het bedrijfsleven het goede voorbeeld moeten geven. Maar, zoals we zo vaak zien, staat ook hier macht en machtsbehoud centraal. Terwijl juist zij moeten laten zien dat zij de verkregen macht dienstbaar kunnen maken aan de samenleving. Je kunt niet van burgers verwachten dat zij zich fatsoenlijk gedragen als je dat als leider nalaat. Als ouders dien je ook aan je kinderen het goede voorbeeld te geven. 

Waar begint dan de verandering in onze samenleving die zo hard nodig is? Die begint bij nieuw leiderschap die in staat is om macht dienstbaar te maken aan het geheel. En die kwaliteit begint bij ieder mens vanbinnen. Daar is het mogelijk om geraakt te worden door het hart, de essentie, waardoor niet macht, maar liefde en wijsheid leidend wordt. Die schat zit echt aan de binnenkant, bij het individu, niet bij de groep of het collectief.

We hebben de verantwoordelijkheid om ieder ander als mens en medemens te zien en niet als voorwerp of object. Dat kan iedereen nu doen. Kies binnen je werk niet voor het systeem en de geld-gestuurde procedure, maar voor de ander als mens. Dat kost moeite en in het ergste geval je baan. Daar begint nieuw leiderschap. We kiezen nog steeds voor onze baan in plaats van de medemenselijkheid. In die zin draagt het kapitalisme en onze baanafhankelijkheid in belangrijke mate bij aan de ontmenselijking van onze samenleving. En dus ook aan het geweld dat daar het gevolg van is.

De baanafhankelijkheid van ons kapitalisme maakt de meeste burgers braaf, gehoorzaam, gezagsgetrouw uit angst om onze baan te verliezen in plaats van op te komen en te gaan staan voor rechtvaardigheid en medemenselijkheid. In die zin zou ik een oproep willen doen aan alle 1,7 miljoen rijken in Nederland. Zolang zij weinig tot geen belasting hoeven te betalen over hun vermogen en kapitaal, kunnen zij de 6 procent jaarlijkse winst daarvan vrijwillig storten in een groot fonds. Dat fonds van een aantal miljard kan dan mensen die ontslagen worden omdat zij kiezen voor de mens in plaats van het systeem een bepaalde duur een basisinkomen geven. Om hen de ruimte te geven om een nieuwe baan te zoeken. 

We moeten samen een manier vinden om het patroon van ontmenselijking van ons systeem te doorbreken en ruimte maken voor elkaar om de ander als gelijkwaardig mens te zien en daarnaar te handelen. Dat gaat alleen als we buiten dit systeem om denken en niet binnen de kaders van het systeem. Daar is moed voor nodig en die moed wens ik ons allen toe in 2026.