Een Koerd mag zijn moeder niet zien

Op 10 augustus 2026 nam het Turkse parlement een wet aan voor de ontwapening en re-integratie van PKK-militanten. Maar hoe duizenden mensen uit de bergen kunnen terugkeren naar het dagelijks leven, blijft onduidelijk. Kunnen zij werken, politiek actief worden, boeken schrijven of films maken zonder opnieuw als terrorist te worden vervolgd?

In de berghellingen zijn grotten uitgehouwen tot verblijven, waar PKK-militanten jarenlang hebben geschuild voor de vliegtuigen, bommen en drones van de Turkse staat. Nu het vredesproces is aangekondigd, kweken ze bloemen, houden vliegtuigen in de gaten, leren de Koerdische taal en lezen boeken over een klasseloze samenleving, totdat ze de bergen mogen verlaten.

De witte rook vervaagt tussen de wolken. De vlammen die de wapens verbrandden, doven langzaam uit. Pennen bewegen om de handtekeningen te zetten onder de nieuwe wet die de ontwapening en de terugkeer van PKK-militanten in de Turkse samenleving regelt. Maar niemand weet het antwoord op die ene vraag: hoe keren zij terug naar een land waar velen hun geliefden hebben zien sterven in een conflict dat sinds 1984 ruim 40.000 mensen het leven heeft gekost?

Een reportage van de Turkse televisie over de ‘Diyarbakır-moeders’ laat scherp zien hoeveel pijn er achter dit conflict schuilt. Zeven jaar lang al roepen de moeders van de Zuid-Turkse stad Diyarbakır om de terugkeer van hun kinderen uit de bergen. Ze drukken foto’s tegen hun hart aan of zwaaien ermee in de lucht. “Mijn zoon, als je mij kunt horen, kom dan naar huis. Er is nu vrede. Waar is deze oorlog nog voor? Laat geen kinderen meer sterven,” smeekt Ayten Elhaman, de moeder van Bayram. Negen jaar geleden sloot die de deuren van de bakkerij achter zich. Hij verruilde zijn schort voor een uniform en een wapen.

Misschien stromen straks de ogen van Bayrams moeder vol tranen wanneer haar zoon haar na negen jaar weer in de armen valt. Als Bayram voor de spiegel staat en zijn militantenuniform weer vervangt door een schort. Maar welke werkgever zit dan op hem te wachten?

PKK-militanten zijn ruim veertig jaar afgeschilderd als terroristen, landverraders en babymoordenaars. Zolang de PKK nog niet is ontbonden en de militanten geen amnestie hebben gekregen, blijft de vraag hoeveel ruimte zij hebben om zich politiek en publiekelijk uit te spreken. Politieke speeches, deelname aan bijeenkomsten, berichten op sociale media, boeken en documentaires kunnen onder de Turkse antiterrorismewet strafbaar zijn wanneer zij worden beschouwd als propaganda voor de organisatie.

De nieuwe wet bevat geen wettelijke garanties voor de vrijheid van meningsuiting, vereniging en politieke deelname door terugkerende militanten. Tegelijk blijft het ruime vangnet van de Turkse antiterrorismewet bestaan. Volgens artikel 7, lid 2, van wet nr. 3713, blijft propaganda voor een terroristische organisatie strafbaar. En de PKK blijft officieel nog altijd een terroristische organisatie.

De terugkeer van Bayram eindigt daarom niet met een baan of een nieuw overhemd. Ook zijn stem moet opnieuw een plaats krijgen in de samenleving. Hij stelt zich verkiesbaar voor de pro-Koerdische partij. Hij schrijft een boek over hoe hij vocht voor het recht op zelfbescherming van de Koerdische identiteit.

De vrijheid die Bayram zoekt, kent in Diyarbakır een beladen geschiedenis. Hier staat de voormalige gevangenis nr. 5, die de tranen van de Koerden uit het verleden in het heden laat vloeien. Tussen 1981 en 1984 werden de gevangenen hier geslagen op hun voetzolen. Ze werden aan hun armen opgehangen. Ze kregen weinig te eten. Ze kregen elektrische schokken toegediend. Ze moesten urenlang blijven staan. Ze werden naakt vernederd. Ze werden met rioolwater bespoten. Ze mochten geen Koerdisch spreken. Ze moesten afstand doen van hun Koerdische identiteit.

Ze werden gemarteld.

Dat verleden verdwijnt niet met het neerleggen van de wapens. De nieuwe wet schetst alleen een papieren werkelijkheid. In wat voor Turkije komen de militanten terug als het bittere gezegde van rechts-extremistische tegenstanders in Turkije nog altijd geldt: Kürt anasını görmesin, een Koerd mag zijn moeder niet zien? Mogen mannen als Bayram hun moeder nu wel zien, of herleven de tijden van gevangenis nr. 5?