Eén keer trek je de conclusie, de keuzevrijheid van de VVD is een illusie

Als ik boodschappen doe bij de ah-webwinkel, kijk ik aan het eind altijd nog even wat er in de bonus is. Ik kan dan buitengewoon chagrijnig worden van aanbiedingen in de stijl van “2e halve prijs” of “3 voor de prijs van 2” (zoals deze week). Ik wil er gewoon 1! Geen 2 of 3. Ik heb uit pure irritatie zelfs wel eens producten uit mijn mandje verwijderd als AH bij de kassa zei: u loopt een korting mis!

Die aanbiedingen irriteren ook de Consumentenbond. Hun aandringen dat supermarkten, in het bijzonder koploper AH, gewóón korting geven zonder stapelen, is mij uit het hart gegrepen. Gisteren in Dit Is De Dag op Radio1 lichtte Babs van der Staak het toe. Ze zei o.a. dat bulkaanbiedingen vrijwel altijd ongezonde producten zijn waar mensen meer van gaan eten als ze er meer van in huis hebben. Gaat het om producten die je kunt bewaren, bv. wasmiddel of iets wat je kan invriezen, dan moet je daar de ruimte voor hebben. Sommige mensen hebben geen grote vriezer, of weinig kastruimte, of te weinig ruimte om veel producten te vervoeren op de fiets. Dat betekent dat deze aanbiedingen niet voor alle consumenten in gelijke mate toegankelijk zijn.

Vaste prik: betutteling
Bij het gesprek was ook een VVD-kamerlid, Arend Kisteman. Hij was geen voorstander van een rem op stapelkortingen: dat mogen ondernemers zelf uitmaken en consumenten ook. Consumenten kunnen heel goed zelf kiezen of ze een bulkaanbieding willen gebruiken. Geen betutteling.

Dit is de vaste riedel altijd wanneer er wordt gepraat over manieren om te bevorderen dat we gezonder of milieuvriendelijker consumeren: ‘mensen kunnen heel goed zelf die keuze maken’. Het is een drogreden, het klopt niet. Veel mensen denken zelf weliswaar dat ze er niet door worden beïnvloed, net zoals consumenten állemaal denken dat zíj niet worden beïnvloed door reclame (en anderen wel). Duh. Zouden producenten en supermarkten het doen als dat klopte? Het doel van bulkaanbiedingen is dat je meer koopt, zodat je er meer van gebruikt of dat product de eerstkomende tijd niet bij een ander koopt. En dat blijkt ook zo te werken, werd in het interview verteld: mensen kopen en gebruiken door stapelkortingen meer van een product dan ze van plan waren of nodig hebben.

Het betekent dus dat de aanbieding mensen aanzet tot gedrag dat ze niet zelf hadden gekozen. Vervolgens beperkt het ook nog hun vrijheid om de volgende keer een ander product te proberen of een andere supermarkt.

Dure energie
Later op de dag kwam het advies van de Europese Commissie en het Internationaal Energie Agentschap in het nieuws, om burgers aan te moedigen minder gas en benzine te gebruiken nu er grote schaarste dreigt. En daar was weer de VVD, in het avondnieuws: wij vinden dat mensen dat helemaal zelf mogen weten. Keuzevrijheid, geen betutteling.

En opnieuw dacht ik: het voelt nu als vrijheid, maar het heeft uiteindelijk gevolgen die niemand wil. Als we niets doen, is er straks meer schaarste en dus (wet van vraag en aanbod) hogere prijzen. De zogenaamd vrije keuze nu beperkt onze vrijheid later.

Het lijkt allemaal zo eenvoudig: de vrijheid om lekker te doen waar je zin in hebt. Maar als je enkel je hier-en-nu behoeftes en primaire impulsen volgt, zonder de verdere effecten te overwegen, hoe vrij ben je dan eigenlijk? Net zo vrij als dieren waarvan mensen als zogenaamd ‘superieure’ soort altijd zeggen dat ze onvrij zijn omdat ze enkel hun instincten volgen. Wij prijzen onszelf met het bijzondere vermogen om vooruit te denken, alle mogelijkheden te overzien en vrije keuzes te maken. Maar we gebruiken dat vermogen zo vaak totaal niet. De onderbuik regeert en we laten ons bespelen door bedrijven met uitgekiende marketingstrategieën.

Zoals wel vaker gaat de vrijheid van de één ook hier ten koste van die van de ander. De vrijheid van ondernemers om consumenten te verleiden en nudgen, gaat ten koste van de vrijheid van de consument. Die consument wijsmaken dat ie wordt betutteld en wijs genoeg is om verstandige keuzes te maken is een leugen, ten dienste van marketeers die veel meer verstand hebben van onbewuste beïnvloeding dan de consument. Altijd als je het woord ‘betutteling’ hoort, zou je je af moeten vragen: kan ik dit woord hier vervangen door: ‘bescherming van mijn vrijheid’? De vrijheid nu om écht zelf te kiezen, en de vrijheid van je toekomstige zelf om dat te blijven doen.