Door Trump geldt vanaf nu het recht van de sterkste, of toch niet?

De inval van Trumps VS in Venezuela lijkt een onomkeerbaar moment dat te vergelijken is met bv. 9/11 of in Nederland toen Wilders de verkiezingen won in 2023. De wereld werd vanaf dat moment anders en kon niet meer terug naar de tijd daarvoor. Met de letterlijk grensoverschrijdende actie van Trump in Venezuela in combinatie met de onmachtige reacties van de rest van de wereld maakt duidelijk dat vanaf nu het recht van de sterkste geldt. En daarmee hebben we collectief afstand genomen van onze democratische waarden en de internationale rechtsorde die daaruit voortkwam. Waarvan we lang hebben gedacht dat dit de standaard, de bottom line was. Misschien is dat de laatste 75 jaar wel een illusie geweest, niet meer dan een dun laagje vernis over het altijd aanwezige overlevingsmechanisme van het recht van de sterkste.

Hiermee zijn we eigenlijk terug beland in de 17e eeuw, waarin westerse landen zoals Portugal, Spanje, Engeland, Frankrijk, Duitsland, Italië, België en niet te vergeten Nederland andere landen binnenvielen om zich bepaalde producten en grondstoffen eigen te maken. Voor mensen die dat wellicht zijn vergeten, Nederland heeft 3 eeuwen lang zowel Suriname als Indonesië bezet. Met als excuus dat daar alleen maar wilden wonen. Het land was van niemand, dus was het nu van ons. Het recht van de sterkste als legitimatie om het land van anderen in te pikken. Pas na WOII werden deze landen onafhankelijk. Het ontstaan van onze democratie was een lang proces, waarbij in de 18e en 19e eeuw het stemrecht nog was voorbehouden aan een klein deel van de bevolking, namelijk mannen die rijk waren of geschikt en maatschappelijk. Bijvoorbeeld in Frankrijk werd in 1944 het algehele kiesrecht ingevoerd, waardoor men toen pas kon spreken van een werkelijke volksvertegenwoordiging.

Met de ontwikkeling van de democratie zou je kunnen zeggen dat er bepaalde democratische waarden gestalte kregen. Namelijk: ieder mens doet ertoe, er wordt rekening gehouden met kwetsbare mensen. Deze waarden staan tegenover de wet van het recht van de sterkste, waarbij de positie van de sterken ten koste gaan van de zwakkeren en er een kloof ontstaat tussen de winners en de losers, de haves en de have-nots, rijk en arm. Het recht van de sterkste is een overlevingsmechanisme van de groep, waarbij het als een natuurlijke wetmatigheid wordt beschouwd dat zwakkeren worden opgeofferd, omdat dit de kracht van de groep aantast. Zoals dat ook bij dieren het geval is. Binnen een democratie als basis ontstonden er echter allerlei regels en wetten om dit dierlijke recht van de sterkste in te dammen, te begrenzen en een samenleving voor iedereen op te bouwen, inclusief zwakkeren en kwetsbaren.

Als je terugkijkt naar de vorige eeuw zou je kunnen zeggen dat het toppunt van de democratie en zijn democratische waarden lag in de jaren 60 en 70. In de jaren 80 ontstond een wereldwijde economische crisis die tot gevolg had dat de politieke machthebbers van toen zoals Thatcher, Reagan en in Nederland Lubbers als oplossing voor deze crisis de democratie en zijn waarden een stap terug lieten doen en ruim baan gaven aan het kapitalisme en de vrije markt. En binnen het kapitalisme geldt zondermeer het recht van de sterkste. The winner takes it all, no time for loosers. Vanaf dat moment zou je dit neoliberalisme als staatsideologie kunnen beschouwen van onze samenleving, die door de democratie werd gelegitimeerd en gefaciliteerd. Het recht van de sterkste werd weliswaar verborgen, maar het nieuwe, collectieve uitgangspunt. Met de ongeoorloofde actie van Trump in Venezuela en het tolereren hiervan door de rest van de wereld, is dit uitgangspunt 50 jaar later nu ook openlijk de nieuwe basis geworden. Trump veegt opzichtig zijn voeten af aan de mat van de democratie en de internationale rechtsorde.

Hiermee lijkt de democratie en zijn democratische waarden definitief begraven. Hoe heeft dit zover kunnen komen? De denkfout die we hebben gemaakt, is dat we dachten dat met het democratisch concept de mens wel zou veranderen. Het punt is echter dat we eerst als mens dienen te veranderen, voordat democratie werkelijk kan gaan werken. We zijn als mens in de afgelopen eeuwen niet veranderd, we zijn nog steeds de groepsmens die gevangen zit in het overlevingsmechanisme van het recht van de sterkste. Dat wordt op dit moment duidelijk. We komen hier niet uit door een beetje naar links of een beetje naar rechts te verschuiven. We zitten allemaal gevangen in dezelfde machtsstructuur waar links en rechts onderdeel van zijn. Deze machtsstructuur, ik heb daar vaker over geschreven, is gekoppeld aan ons bewustzijn als mens, namelijk het bewustzijn van de afgescheiden mens van zijn essentie, zijn bron, het hart, de liefde. In die zin zou je kunnen zeggen dat we in een bewustzijnscrisis zitten.

Dit is een belangrijk aspect, omdat precies hier de oplossing en de uitgang zit. Ik wil dit hier duidelijk maken aan de hand van een indrukwekkend documentaire die ik deze week zag: In Waves and War. Hierin worden een aantal Amerikaanse militairen gevolgd, SEAL militairen, die opgeleid worden en uitgezonden naar Afghanistan na 9/11. Dit zijn de elitetroepen van de VS, de meest geharde militairen. Na een aantal uitzendingen kregen deze militairen grote psychische problemen, met name in het dagelijks leven in de VS als ze een pauze hadden tussen de uitzendingen door. De militairen waren depressief, dissocieerden, waren agressief, hadden zelfmoordgedachten en relatieproblemen.

De tweede helft van de documentaire werd interessant, want uit onverwachte hoek kwam een oplossing. Een bepaalde organisatie bood uit Afrika afkomstige geestverruimende middelen aan en er werden een aantal militairen gevolgd die deze therapievorm uitprobeerden. Uit pure wanhoop, want er was gewoon geen uitweg meer. De therapie bestond uit het toedienen van twee middelen, het eerste middel bracht de patiënt om het zo even te noemen, bij de kern van zijn trauma. Het was opvallend dat die kern vaak niet de heftige ervaringen waren in de oorlog in Afghanistan, maar een dieperliggende ervaring in de eigen jeugd.

Deze vraag vond ik echt schokkend, uitgesproken door een van de militairen. Als we geen kinderen zouden misbruiken, zouden we dan een leger hebben? Laat die zin even doordringen. Dit betekent dat het keurkorps van het Amerikaanse leger voornamelijk bestaat uit jonge mensen met een jeugdtrauma bijvoorbeeld misbruik. En in het leger gaan om vanuit hun overlevingsmechanisme vechten dit maar niet te hoeven voelen. En daar komen dan de trauma’s van de oorlog nog bovenop. Wat voor mij weer duidelijk maakt hoe onzinnig oorlog voeren is en mij bevestigt in een eerder artikel dat ik schreef. Het tweede middel dat werd toegediend bracht de patiënten bij een ervaring van essentie zou je kunnen zeggen. Een van de militairen zei: wow, nu weet ik dat alles is verbonden is en uit liefde bestaat. De zwaar getraumatiseerde militairen konden na een zeer lange tijd weer voelen, waren weer aanwezig, ook voor hun vrouw en kinderen. 

Hier zien we op individueel niveau wat volgens mij ook collectief gaande is. Namelijk de afgescheiden mens die het contact met zijn essentie is verloren en een samenleving vormgeeft vanuit het recht van de sterkste. Een machtsstructuur die gericht is op de overleving van de groep. Door te vechten, door de ander te bestrijden, oorlog te voeren. Alleen in onszelf als individu kunnen we de sprong maken, ons overgeven aan de ervaring van onze essentie dat alles liefde is en met elkaar verbonden. We kunnen dat op vele manieren ervaren, zoals de SEAL militairen met geestverruimende middelen of zoals ikzelf door een ervaring van onvoorwaardelijke liefde met het lezen van het Johannes Evangelie. Veel mensen hebben op een eigen manier een ervaring van eenheid, van verbondenheid, van contact met hun essentie.

Het gaat erom dat we door deze ervaringen beseffen dat er meer is dan de machtsstructuur van de afgescheiden mens die nu dominant is in de wereld en waar de meeste mensen in geloven. We hebben als mens de potentie in ons om de sprong te maken naar een bewustzijn van verbondenheid en eenheid. Dat is essentieel. Dat is de transitie waar we met z’n allen inzitten. We zullen eerst als mens dienen te veranderen, dat zei zelfs Peter Pannekoek in zijn Oudejaarsconference.

Wat kunnen we als individu doen in een wereld, waarbij het recht van de sterkste dominant is? In het klein beginnen om die essentiële ervaring van eenheid en verbondenheid vorm te geven. Maak contact met je buren, in je straat, in je wijk. Geef samen bepaalde basisbehoeftes zoals voeding, zorg, vervoer, onderwijs vorm. Sluit je aan bij groepen van bijvoorbeeld Bob de Wit of Jan Rotmans. Daarnaast hebben we de verantwoordelijkheid om de ander als mens te blijven zien. Heb de moed om je te verzetten en ongehoorzaam te zijn in een systeem dat de mens als voorwerp of object beschouwd. Als we samen van onderop kleine stapjes zetten is dat samen ook een grote stap. Daarmee doorbreken we de dictatuur van het recht van de sterkste dat nu lijkt te winnen, maar uiteindelijk zichzelf ten gronde zal richten. Op de compost van de stervende boom van oude machtsstructuren zal het nieuwe worden geboren. We moeten elkaar ondersteunen om dit te blijven geloven.