De psychiatrie is in beweging

De recensies waren lovend: professor Jim van Os was een uitstekende Zomergast. Jammer dat hij de laatste was, maar daar gaat het nu niet over.

Van Os is een prominente psychiater, die zich publiekelijk al jaren laat kennen als een kritisch lid van die beroepsgroep. Hij is een erkende autoriteit, maar is niet onomstreden. Dat is inherent aan het hebben van een mening, weet ik uit eigen ervaring.

En de psychische problemen waar we als samenleving steeds meer mee van doen krijgen lenen zich voor uiteenlopende meningen.

Dat Van Os zich uitliet over de euthanasie van een jonge vrouw betreurt hij (gelukkig) inmiddels zelf ook, maar de doodswens van steeds meer jonge mensen is in het algemeen wel een stevige inhoudelijke discussie waard.

Van Os liet zichzelf in Zomergasten veel meer zien dan gangbaar is binnen de beroepsgroep. De beelden en het verhaal over zijn vader riepen bij mij in ieder geval veel op. En tegelijkertijd voel ik daar ongemak: het is een gecontroleerde beschouwing die hij gaf over de man die zeer bepalend is geweest in zijn leven. Hij beschouwde zijn persoonlijke geschiedenis, maar pijn, angst en frustratie nam ik niet zo waar.

Het kan aan mij liggen, maar hij bleef voor mijn gevoel de verstandige autoriteit. ‘Het was ook wel echt een arrogante zak als gynaecoloog’ of zoiets had mij goed gedaan, hem nog wat meer een gewoon mens (en een beschadigde zoon) gemaakt.

Dat het DSM-systeem echt niet meer kan maakte hij prachtig duidelijk, net als de grote betekenis van eigen ervaringen in iedere ontmoeting met een hulpvrager. Het woord patiënt heb ik de hele avond niet gehoord en dat vond ik een verademing. Het gaat in het vak over ‘ontregeling’ legde van Os helder uit, en de bijdrage van de professional is helpen achterhalen waar die vandaan komt. Maatwerk dus, niet de GGZ met een ‘wasstraatmodel’, zoals ik een andere psychiater onlangs treffend hoorde zeggen.

Psychische problemen zijn geen hersenziekten, heeft iedere kijker van de tv-avond van Jim van Os nu begrepen, hoop ik. En dat er op andere manieren aan herstel kan worden gewerkt heeft hij ook uitstekend benadrukt.

Toch was er ook iets dat ik enorm heb gemist: de aandacht voor het lijf als de plek waar de emoties zich verstoppen, en de mogelijkheden die lichaamswerk biedt. Prachtig dat de legendarische psychiater Jan Foudraine uitvoerig ter sprake kwam (wat een levendig mens zagen we in het fragment van een halve eeuw geleden), maar waar bleven Bessel van der Kolk (ook voormalig Zomergast) en Gabor Maté?

Het is inmiddels vijf jaar geleden dat ik mijn registratie als psychiater liet verlopen, omdat de vorm de inhoud van het vak te veel was gaan domineren. Dat vond ik toen. Zondagavond twijfelde ik even of dat niet te voorbarig was. Jim van Os probeert de psychiatrie van binnenuit te hervormen, en er is onmiskenbaar sprake van (zeer gewenste) beweging. Tegelijkertijd blijf ik twijfelen: Van Os (1960) moet bijna met pensioen en de vraag is hoe inspirerend hij is richting de jonge collega’s die hem gaan opvolgen. Dat het allemaal wel wat persoonlijker mag is hopelijk voldoende duidelijk inmiddels, maar hoe gaan we verder met de non-verbale therapie? Wat kunnen we bijdragen aan heling met behulp van een familieopstelling, paardencoaching, runningtherapie, of een truffelceremonie? Dat heet nu ‘zweverig’ of ‘alternatief’, maar is het dat wel? Ook Van Os hoorde ik gelukkig niet over de noodzaak dat alles wat we aanbieden wetenschappelijk bewezen dient te zijn. Als we het ‘complementair’ noemen klinkt het al beter. We zijn er als samenleving mee gediend dat de psychiatrie inhoudelijk beter gaat aansluiten op de maatschappelijke vraagstukken rond het mentaal welbevinden. Van Os droeg daar als Zomergast belangrijk aan bij.

Maar ook buiten de psychiatrie hebben we nog veel werk te doen: als je kiest voor je eigen pad, waar vind je dan je weg?

Nog nooit sprak ik persoonlijk met Jim van Os, en toch denk ik dat er verwantschap is: wat hij aan de binnenkant tracht te realiseren proberen wij met honderden zorgaanbieders buiten de reguliere kaders neer te zetten. Samen optrekken lijkt daarbij in het belang van iedereen, vooral de mensen waar we het voor doen.

Bram Bakker is oud-psychiater en initiatiefnemer van de Balanskliniek, het platform voor complementaire hulp bij problemen die verband houden met emoties.