De moderne devotie als voorbeeld om de huidige machtsstructuur te doorbreken

Wat de moderne devoten verbond, was een vrijheid en eigenzinnigheid in het leven en het denken om een eigen weg te kiezen, los van de machten en onafhankelijk van wat de moraal voorschreef. Ook was de weg die zij kozen er een in verbondenheid.

De afgelopen week kwamen de wereldse machthebbers bij elkaar op het jaarlijkse evenement van het WEF in Davos. Het World Economic Forum is in 1971 opgericht door Klaus Schwab. Goed om te weten wie elkaar dan ontmoeten. Dat zijn regeringsleiders en ministers, CEO’s van grote multinationals, bankiers en investeerders, NGO’s, academici en media, lobbyisten en denktanks. Formeel is het doel: het verbeteren van de toestand van de wereld. Maar in feite gaat het over het behoud en vergroten van de macht binnen het dominante neoliberale systeem.

Discutabel is hierbij het informele karakter (geen democratisch mandaat, wel grote invloed), de verstrengeling van politiek en bedrijfsbelangen, het feit dat belangrijke beleidsrichtingen (klimaat, technologie, gezondheid, economie) achter gesloten deuren worden afgestemd en dat de gewone burgers geen stem hebben. Davos is dus geen officiële wereldregering, maar wel een plek waar macht, kapitaal en beleid elkaar ontmoeten. En waar richting wordt gegeven voordat besluiten nationaal worden genomen.

En wij als burgers volgen deze gang van zaken over het algemeen kritiekloos. Als er al kritiek is of bijvoorbeeld het woord elite wordt gebruikt, wordt dit vaak weggezet als wappietaal of complottheorie. Deze manier van macht wordt blijkbaar door de meesten als normaal beschouwd. Ik denk dat de belangrijkste reden hiervoor is de rol die onze democratie hierin speelt. Door regelmatig te kunnen stemmen op onze volksvertegenwoordigers hebben we de illusie dat we daadwerkelijk invloed hebben, maar in feite legitimeert en faciliteert onze democratie de enorme bundeling van macht die bij een relatief kleine groep mensen ligt. Sinds de jaren 80 van de vorige eeuw is immers onze democratische politiek nadrukkelijk in dienst komen te staan van onze neoliberale economie en zijn machthebbers.

Wij zijn als burgers buitenspel gezet, ook al geloven we hardnekkig dat dit niet zo is. We denken dat als we maar voor de juiste linkse of (extreem)rechtse personen kiezen, dan krijgen we een betere wereld. Terwijl de kern van het probleem in de machtsstructuur zelf zit. In dit artikel wil ik laten zien hoe we deze machtsstructuur kunnen doorbreken aan de hand van de beweging van Moderne Devotie in de 14e en 15e eeuw met bekende namen als Thomas a Kempis en Erasmus. De laatste begon zijn opleiding bij een school van de Moderne Devotie in Deventer.

Eerst moeten we echter stil staan bij de structuur van de macht, waarover ik het hier heb. En dan kom ik terug bij de vraag die Liz (27) stelde in mijn vorige artikel: hoe komt het toch dat er mensen zijn die macht willen hebben, erop gericht zijn dit te vergroten, er misbruik van maken, zelfs geweld gebruiken en anderzijds de meeste mensen deze macht volgen, er gehoorzaam aan zijn? Dit is een hele intelligente vraag, het brengt ons namelijk bij de kern van onze huidige machtsstructuur. Het punt is: als iedereen in zijn eigen kracht zou staan en zijn macht bij zichzelf zou houden, zou dit probleem van macht wat we nu om ons heen in al zijn perversiteit zien, er niet zijn. En die eigen kracht halen we uit het contact met onze essentie, daar schreef ik al vaker over. Daar zit je autonomie, je individualiteit, je eigen waarde, de liefde voor jezelf. Maar omdat we over het algemeen dat contact met die essentie zijn verloren, hebben we ook onze eigen kracht en autonomie losgelaten en geven daarmee onze macht weg aan anderen. Een partner, een baas, maar dus ook aan onze politieke leiders en andere machthebbers in de wereld. Vroeger was dat misschien de kerk, nu zijn dat, zoals ik dat in het begin van dit artikel beschreef, de jaarlijkse Davos-gangers. Davos als een soort Concilie zoals dat ook in de Katholieke kerk regelmatig plaatsvindt, al was de laatste 60 jaar geleden.

Ik koppel dus het probleem dat we hebben met onze macht direct aan onze afgescheidenheid als mens van onze essentie. En daarmee het loslaten van onze kracht en autonomie. Als je dat met miljarden mensen doet, bundelt deze grote weggegeven macht zich bij een relatief kleine groep mensen. Zo is onze macht op dit moment in de wereld georganiseerd. Dat is in de afgelopen eeuwen niet verandert. Massa=macht. Dat zou je als een formule kunnen zien van de huidige machtsstructuur. Een andere linkse of (extreem)rechtse leider lost dit niet op. Ook onze huidige democratie biedt geen uitweg, want het is op een andere manier omgaan met hetzelfde. Ook hier gaat het met name over macht, over strategie en veel minder over inhoudelijk beleid voeren dat ten dienste staat van de gemeenschap. Macht gaat ten koste van de inhoud. Daar lopen we in Nederland al decennialang in vast, waardoor burgers het vertrouwen in de politiek zijn verloren.

Het grote probleem dat we hebben met de macht in deze wereld is in mijn visie op te lossen door als individu het contact te herstellen met onze essentie. Dan plaatsen we het ankerpunt niet langer buiten onszelf, maar in onszelf, waar vanuit we dan weer verbindingen kunnen aangaan met anderen. En laat dat nu precies het uitgangspunt zijn van de Moderne Devotie in de late Middeleeuwen. Een paar weken geleden was ik in Deventer en zwierf een aantal uren door deze mooie, oude stad. Ik kwam bij het museum van Geert Grote terecht, de initiator van de Moderne Devotie.

Grote (1340-1384) zette zich af tegen de macht van de Katholieke kerk op dat moment. Dat is interessant, want die macht was net als nu ook gebaseerd op de afgescheidenheid van onze essentie, die we als mens met ons meedragen. De kerk noemt deze afgescheidenheid (erf)zonde en je kon die zonde afkopen door aflaten te betalen. Met dat geld werd bijvoorbeeld de bouw van de Dom in Utrecht betaald. Hoezo misbruik maken van macht? Grote vond alle pracht en praal binnen de kerk niet overeenkomen met de manier zoals Jezus en zijn navolgers leefden. Hij stelde zijn huis open voor met name vrouwen om hun geloof op een eigen manier te beleven en vorm te geven. Daarna ontstonden er vele gemeenschappen, maar ook kloosters, niet alleen in Nederland, maar ook in andere landen van Europa. Het was dus echt een lekenbeweging, los van de kerk of beter naast de kerk, want ze probeerden niet de macht te grijpen.

Kenmerken van deze beweging zijn interessant en kunnen als inspiratie dienen om ook in deze tijd de bestaande machtsstructuur te doorbreken. Ik noem er hier een aantal. Het niet afhankelijk zijn van de machtskerk in het kunnen ervaren van je eigen geloof. Het lezen en bestuderen van boeken was belangrijk om te kunnen komen tot een eigen denken, los van de dogma’s van de kerk. Erasmus schreef zijn eigen vertaling van het Nieuwe Testament als uitnodiging voor mensen om deze te vergelijken met de oude vertaling en hierin eigen keuzes te maken. Ze sloten zich niet af van de wereld, maar leefden in gemeenschappen midden in de stad en maakten onderdeel uit van de maatschappij. Het goede doen zat niet in het opvolgen van de juiste morele regels die door anderen worden opgelegd, maar kwam vooral uit jezelf. Aldus Ronald van Raak in zijn boekje ‘Het begon in Deventer’ over de waarden van de Moderne Devotie.

Bovenstaande uitgangspunten die uitgaan van het ervaren van de eigen essentie en de daarin gevonden individualiteit, autonomie, eigenwaarde en kracht als basis voor de verbinding met anderen, vinden we terug bij de transitie die wordt uitgedragen en vormgegeven door bijvoorbeeld Bob de Wit en Jan Rotmans. Ook zij pleitten voor het vormgeven van nieuwe gemeenschappen van onderop, vanuit het herstelde contact met de ziel of het gevoel. Ook zij zien in dat het omverwerpen van de huidige machthebbers en deze vervangen door anderen geen zin heeft. Het gaat om de machtsstructuur zelf die moet veranderen. Dat is de transitie die gaande is en gepaard gaat met een bewustzijnsverschuiving van afgescheidenheid naar heelheid en verbinding. Een uitnodiging aan ieder van ons om daaraan mee te doen. De wereld snakt naar deze verandering.