De lessen van 9/11 die we niet willen leren

Afgelopen week stond de wereld opnieuw stil bij de aanslagen van 11 september 2001. Vijfentwintig jaar na 9/11 verschenen er talloze artikelen over de enorme gevolgen die die dag heeft gehad.

Over de bijna 3.000 slachtoffers. Over de enorme groei van veiligheidsdiensten en surveillance. Over de angst en discriminatie waarmee veel moslims in het Westen daarna te maken kregen. Over de groeiende tegenstelling tussen een progressief, internationaal georiënteerd deel van de samenleving en een nationalistisch en isolationistisch deel. En natuurlijk over de opkomst van leiders als Donald Trump en Benjamin Netanyahu, voor wie militaire macht en confrontatie een steeds belangrijker onderdeel van de politiek lijken te zijn geworden. Allemaal relevant. Maar ik miste in veel van die terugblikken één nogal fundamentele vraag: Waarom pleegde Osama bin Laden deze aanslagen eigenlijk? Dat is geen onbelangrijke vraag. Begrijpen waarom iemand een misdaad pleegt, betekent immers niet dat je die misdaad goedkeurt. Integendeel. Maar als je de oorzaken niet probeert te begrijpen, wordt het wel heel moeilijk om herhaling te voorkomen.

Van ABN-klant tot terrorist
Voor mij is die vraag bovendien niet alleen historisch interessant. Toen wij in de jaren tachtig in Beiroet woonden, werkte mijn vader bij de Nederlandse bank ABN. Verschillende leden van de familie Bin Laden waren daar klant omdat de ABN de enige overgebleven westerse bank was tijdens de Libanese burgeroorlog. De vestiging van de bank in het centrum, vlakbij de demarcatielijn, was rond 1976 al snel verwoest, en mijn vader besloot vervolgens een kleiner kantoor te openen in een veilige wijk in Oost-Beiroet. Toen hij na de aanslagen door de FBI werd ondervraagd over zijn contacten met leden van de Bin Laden-familie, drong pas tot hem door dat hij ook een paar keer de jongere Osama bin Laden had ontmoet. Osama stond toen bepaald niet bekend als terrorist, maar meer als een playboy zoals zijn broers, maar wel de meest vrome. De radicalisering kwam later en werd voornamelijk door de Amerikanen gevoed.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Afghanistan: de jihad tegen de Sovjet-Unie
In 1979 vielen de Sovjets Afghanistan binnen. Dat leidde tot een internationale jihad tegen de Sovjetbezetting. De Verenigde Staten, Saoedi-Arabië en Pakistan steunden de Afghaanse moedjahedien, waarbij een groot deel van de Amerikaanse steun via de Pakistaanse inlichtingendienst ISI liep. Bin Laden trok naar Afghanistan en speelde daar een belangrijke rol bij het organiseren en financieren van Arabische vrijwilligers die zich bij de jihad aansloten. Hij werkte samen met de Palestijnse geestelijke Abdullah Azzam en hielp het Bureau of Services opzetten, waarmee buitenlandse vrijwilligers naar Afghanistan werden gebracht. Hier begint een belangrijk deel van het verhaal. Bin Laden raakte ervan overtuigd dat een vastberaden groep islamitische strijders zelfs een supermacht kon verslaan. Toen de Sovjet-Unie zich eind jaren tachtig uit Afghanistan terugtrok, zag hij daarin het bewijs van zijn gelijk. Maar zijn volgende vijand was niet de Sovjet-Unie. Het was Amerika, en om verschillende redenen.

De provocatie van de Golfoorlog
Toen Saddam Hussein in 1990 Koeweit binnenviel, vreesde Saoedi-Arabië dat ook het koninkrijk zelf gevaar liep. De Verenigde Staten stuurden daarom honderdduizenden militairen naar de regio.

En dat was voor Bin Laden een enorme provocatie. Voor hem was Saoedi-Arabië het land van Mekka en Medina, de twee heiligste plaatsen binnen de islam. Dat daar Amerikaanse militairen permanent aanwezig bleven, beschouwde hij als een vernedering en een bezetting. Bin Laden keerde zich ook tegen de Saoedische monarchie zelf, die hij beschouwde als corrupt en ondergeschikt aan Washington. Daarnaast verzette hij zich tegen de Amerikaanse steun aan autoritaire regimes in de Arabische wereld en tegen het Amerikaanse beleid ten aanzien van Irak. De zware economische sancties tegen Irak na de Golfoorlog werden in de regio gezien als een enorme straf voor de Iraakse bevolking.

De Palestijnse kwestie als brandstof voor Bin Ladens jihad
De eerste intifada (1987–1993) en de tweede intifada (2000–2005) in de Palestijnse gebieden bleven natuurlijk niet onopgemerkt. Bin Laden gebruikte de Palestijnse kwestie dan ook voortdurend in zijn propaganda. Hij zag de Amerikaanse steun aan Israël als onderdeel van een veel groter patroon waarin Amerika volgens hem moslims overal ter wereld onderdrukte. In een interview uit 1998 noemde hij expliciet zowel de Amerikaanse militaire aanwezigheid in Saoedi-Arabië als de Amerikaanse steun aan Israël en de Palestijnse kwestie als redenen om Amerika als doelwit te kiezen.

De 9/11 Commission beschreef hoe Bin Laden woede over Amerikaanse politiek in de islamitische wereld gebruikte om mensen te mobiliseren. Hij wilde een fundamentele politieke en religieuze omwenteling in de islamitische wereld en uiteindelijk een islamitische staat gebaseerd op zijn eigen radicale interpretatie van de islam. En volgens de commissie drong Bin Laden er in 2000 zelfs bij de Pakistaanse jihadist Khalid Sheikh Mohammed op aan de aanslagen sneller uit te voeren vanwege de mensonterende situatie van de Palestijnen in de bezette gebieden.

De enorme vergissing van het Westen
En daar zit wat mij betreft de belangrijkste les. We hoeven Bin Laden niet te begrijpen om hem te vergeven. We moeten hem begrijpen om te begrijpen hoe radicalisering werkt.

Terrorisme ontstaat niet uit één oorzaak. Ideologie speelt een rol. Machtsstrijd speelt een rol. Maar ook buitenlandse politiek, vernedering, bezetting, oorlog en het gevoel dat er met dubbele standaarden wordt gemeten. En juist dat laatste wordt in het Westen vaak ongemakkelijk gevonden. Want het is natuurlijk veel eenvoudiger om te zeggen “zij haten onze democratie” dan om te vragen “welke rol hebben wij zelf gespeeld bij het ontstaan van die haat?” Dat betekent niet dat het Westen verantwoordelijk is voor de keuze van Bin Laden om bijna 3.000 onschuldige mensen te laten vermoorden, maar het betekent wél dat we onze eigen buitenlandse politiek kritisch moeten durven bekijken.

Van 9/11 naar ISIS
Vijfentwintig jaar na 9/11 is de wereld daar helaas niet erg goed in geworden. De Verenigde Staten hebben Afghanistan binnengevallen. Daarna Irak. De oorlog in Irak was niet alleen gebaseerd op verkeerde aannames over massavernietigingswapens, maar leidde ook tot enorme instabiliteit en gaf jihadistische organisaties uiteindelijk nieuwe ruimte. Voormalig FBI-agent en terreurexpert Ali Soufan heeft later zelfs betoogd dat Al Qaida na 9/11 sterk aan geloofwaardigheid had verloren, maar door de oorlog in Irak opnieuw zuurstof kreeg. De chaos, de ontmanteling van het Iraakse leger en de groeiende sektarische tegenstellingen boden ruimte aan de organisatie van de Jordaanse militant Abu Musab al-Zarqawi.

Deze organisatie, al-Qaeda in Iraq (AQI), ontwikkelde zich na enkele naamswijzigingen uiteindelijk tot de Islamitische Staat (ISIS). ISIS groeide uit tot een van de meest meedogenloze terroristische organisaties ter wereld en was tussen 2014 en 2019 verantwoordelijk voor naar schatting bijna 28.000 doden in Irak, Syrië en daarbuiten. Vanaf 2015 pleegden ISIS-aanhangers een reeks bloedige aanslagen in Europa. Bij de aanslagen in Parijs in november 2015 kwamen 130 mensen om het leven, gevolgd door onder meer de aanslagen in Brussel (32 doden), Nice (86), Berlijn (12), Manchester (22) en Barcelona (14). Duizenden doden die misschien hadden kunnen worden voorkomen als de Verenigde Staten na 9/11 niet zo meedogenloos oorlog hadden gevoerd in Afghanistan en Irak.

Israël onvoorwaardelijk steunen heeft zijn prijs
Dit is voor mij misschien wel de meest ongemakkelijke conclusie. De Verenigde Staten en veel Europese landen hebben decennialang een zeer sterke band met Israël onderhouden. Dat is op zichzelf niet verkeerd. Maar onvoorwaardelijke politieke en militaire steun, ook wanneer Israël internationaalrechtelijk zeer omstreden beleid voert, heeft een prijs. Het voedt niet alleen woede onder Palestijnen. Het voedt ook het gevoel in grote delen van de Arabische en islamitische wereld dat het Westen met twee maten meet. En dat gevoel wordt vervolgens door extremisten als Bin Laden uitgebuit. Dat maakt extremisme niet gerechtvaardigd, maar het maakt het wel begrijpelijker. En precies daarom vind ik het zo merkwaardig dat we vijfentwintig jaar na 9/11 vooral praten over wat 9/11 met ónze samenleving heeft gedaan, maar veel minder over de vraag welke omstandigheden Bin Laden gebruikte om zijn boodschap geloofwaardig te maken voor anderen.

De les die we nog steeds niet hebben geleerd
Misschien moeten we die vraag eindelijk serieuzer nemen. Niet om Bin Laden vrij te pleiten. Niet om de schuld van 9/11 bij Amerika, Israël of het Westen te leggen. Maar omdat we misschien pas werkelijk iets van 9/11 leren als we niet alleen de daders veroordelen, maar ook proberen te begrijpen waarom hun boodschap ergens gehoor vond. En als het Westen, en vooral de Verenigde Staten, werkelijk wil voorkomen dat nieuwe generaties radicaliseren, dan zal het zich veel kritischer moeten afvragen wat de gevolgen zijn van zijn eigen buitenlandse politiek. Want het blijven steunen van Israël, ongeacht hoeveel Palestijnen er worden gedood, zal uiteindelijk een zeer zware prijs hebben. Niet alleen voor de Palestijnen en Israëliërs, maar ook voor onszelf.

Dat is misschien wel een van de belangrijkste lessen die we vijfentwintig jaar na 9/11 nog altijd onvoldoende hebben geleerd. Zolang wij in het Westen denken dat we met veel geweld en doden onze democratie aan een andere cultuur kunnen opleggen, zullen er alleen maar meer Osama bin Ladens, Mullah Omars, Khalid Sheikh Mohammeds, Abu Musab al-Zarqawis, Hassan Nasrallahs en Yahya Sinwars opstaan.