De goede onbekende

De wereld wordt killer en killer, zeggen we, en meteen daarna roepen we dat het tijd is voor meer gemeenschapszin. Ik maak me daar ook schuldig aan. Alsof warmte iets is wat je collectief kunt besluiten, iets wat vanzelf terugkeert als we het maar hard genoeg wensen. Tegelijkertijd laat een klein nieuwsbericht zien hoe ingewikkeld dat verlangen is geworden. Een man spreekt kinderen aan en biedt hen een slee aan. Geen lokmiddel, slechts een overschot aan sleetjes en een impuls om te delen. Binnen de kortste keren verandert dat gebaar in een verdenking. Pas later blijkt: een schuur vol sleetjes, geen kwaad in de zin, alleen onhandige goedheid.

Dit verhaal gaat niet over schuld of onschuld, maar over wat we zijn gaan verwachten van elkaar. Ooit was een onbekende simpelweg iemand die je nog niet kende. Iemand die kon verrassen, helpen, even deel kon uitmaken van jouw dag. Nu is de onbekende vooral een vraagteken. Wat wil hij? Wat zit hierachter? Wat kan er misgaan? Wantrouwen is de standaardhouding.

Dat wantrouwen komt niet uit het niets. We zijn opgegroeid met waarschuwingen, met nieuws over misbruik en geweld, met het idee dat oplettendheid gelijkstaat aan goed burgerschap. Veiligheid is een moreel ideaal geworden. Maar ongemerkt heeft dat ideaal een prijs. Alles wat niet vooraf is afgestemd, uitgelegd of ingekaderd, voelt ongemakkelijk. Spontaniteit wordt gezien als roekeloos, nabijheid als potentieel gevaarlijk.

We zeggen dat we gemeenschap missen, maar we verdragen haar alleen nog in georganiseerde vorm. Via instanties, projecten, subsidies, professionals en regels. Informele goedheid past daar slecht bij. Ze is rommelig, niet meetbaar, niet te controleren. Wie buiten dat kader iets goeds wil doen, loopt het risico verkeerd begrepen te worden. Niet omdat hij iets verkeerds doet, maar omdat we verleerd zijn om goedheid zonder bewijs te herkennen.

Het schrijnende is dat we hiermee niet alleen risico’s beperken, maar ook mogelijkheden sluiten. We raken het vermogen kwijt om ons te laten verrassen door een ander zonder meteen op de rem te trappen. We verliezen de ervaring dat iemand iets kan geven zonder agenda, zonder bijbedoeling, zonder uitleg. Dat maakt het dagelijks leven veiliger, maar ook armer.

De kou waarover we spreken zit dus niet alleen in de wereld, maar ook in onze reflexen. In hoe snel we sluiten, afbakenen en melden. Natuurlijk is waakzaamheid nodig, zeker als het om kinderen gaat. Maar een samenleving die geen ruimte meer heeft voor stuntelende goedheid, voor ongepolijste gulheid, wordt langzaam zelf hard.

Misschien begint gemeenschap niet met grote woorden of beleid, maar met het ongemakkelijke risico dat iemand gewoon aardig is.