Contact maken met onze binnenkant is goed voor de democratie

Voor veel mensen is de vakantieperiode aangebroken, een prima tijd om het doen waar we de meeste tijd in zitten, los te laten en ruimte te scheppen om te zijn. Dat is meestal een moeilijke stap omdat we met het doen vaak bezig zijn om aan de voorwaarden te voldoen die van buitenaf aan ons worden gesteld. We identificeren ons vaak met wat we doen, ik ben wat ik doe.

Er mogen zijn heeft eerder te maken met onszelf mogen zijn inclusief al onze mooie en lelijke kanten, onze onvolmaaktheden. Daarvoor is liefde nodig, het vermogen om van onszelf te houden, ook dat kan een behoorlijke klus zijn. Bovendien als we onszelf stilzetten, kan er onderliggende pijn naar boven komen, hetgeen we vanuit onze overlevingspatronen vaak proberen te vermijden. Het contrast tussen onze binnenkant, ons zijn en de buitenkant, ons doen, kan dus groot zijn. Dat geldt voor ons als individu, maar ook voor onze samenleving die in een grote crisis verkeert. Zo binnen zo buiten.

Als we naar de verschillende nieuwsprogramma’s kijken, valt het op dat we met name bezig zijn om aan de buitenkant deze maatschappelijke crisis te bezweren. Hierbij onderscheiden zich wat mij betreft twee groepen die lijnrecht tegenover elkaar staan. Die polarisatie ontstond met name tijdens de coronacrisis. Toen was er een grote groep die het eens was met het overheidsbeleid dat met name de vaccinatie zag als oplossing voor het virus en een groep die vond dat het overheidsbeleid niet klopte, te dwingend was en weinig ruimte bood voor tegengeluiden en kritiek. Politiek gezien zou je kunnen zeggen dat deze groepen zich verzameld hebben rond aan de ene kant wat nu Pro heet en aan de andere kant Forum voor Democratie. Zij staan in verschillende onderwerpen zoals het klimaatbeleid, maar ook de oorlog in Oekraïne nog steeds scherp tegenover elkaar, waarbij de emoties op verschillende sociale mediakanalen hoog kunnen oplopen.

Hierbij ziet de ene groep de volgens hen linkse overheid, maar ook vluchtelingen en andere buitenlanders als de grote vijand, terwijl de andere groep het toenemende fascisme als het grote kwaad ziet. Men houdt elkaar wat mij betreft gevangen in wat wel wordt genoemd de reddersdriehoek, waarbij op collectief niveau de rollen van slachtoffer, aanklager en redder worden ingenomen. Kenmerkend hierbij is dat deze dynamiek naar buiten is gericht en een eigen, autonome individualiteit ontbreekt. Voor dat laatste is in mijn visie het contact met de binnenkant, met het zijn nodig en dat is wat in alle overlevingspatronen verloren is gegaan. Ik kom daar later op terug.

Wat beide polariserende groepen in hun vijanddenken volgens mij uit het oog hebben verloren, is dat een belangrijk aspect van de huidige crisis de corruptie van onze democratie is. Het feit dat we om de zoveel jaar het ritueel uitvoeren van het kiezen van onze volksvertegenwoordigers, wil nog niet zeggen dat de democratie op dit moment naar behoren functioneert. Mijn analyse is dat sinds de jaren '80 van de vorige eeuw onze politici ruim baan hebben gegeven aan de neoliberale economie en daarmee onevenredig veel macht hebben gegeven aan grote multinationale bedrijven en bijvoorbeeld NGO’s. De groep die zich ieder jaar verzamelt in Davos, ik schreef daar eerder dit artikel over. Deze hebben veel invloed op onze samenleving, zonder dat zij democratisch gekozen zijn en zonder dat burgers hier enige invloed op hebben. Onze democratie faciliteert in feite het neoliberale systeem en ons stemritueel is niet langer een uiting van onze invloed, maar camoufleert juist dat wij als burgers steeds minder invloed hebben op wat er in de samenleving gebeurt.

In mijn visie is de opkomst van extreemrechts een symptoom van de ontevredenheid van de burger, een symptoom van een disfunctionerende democratie. Niet de oorzaak. Dus als je dan heel hard roept dat of de overheid of het toenemende fascisme het grootste probleem is, zul je volgens mij in dezelfde beweging met een plan dienen te komen voor een structurele hervorming van onze democratie. En precies dat mis ik bij genoemde groepen, die de scheve verhouding tussen democratie en neoliberale economie in stand houden.

Het punt dat ik in dit artikel wil maken, is dat in mijn visie het noodzakelijk is om te veranderen als mens, wil onze democratie op een goede manier functioneren. En die verandering heeft te maken met het contact maken met onze binnenkant, het zijn. Als we met z’n allen naar buiten gericht blijven en de oplossing zoeken in het groepsgerichte denken, is het volgens mij onvermijdelijk dat de ene groep zich vroeg of laat boven de andere groep verheft en macht gaat uitoefenen. Het recht van de sterkste gaat gelden en de democratie die artikel 1 van de Grondwet dient te beschermen, delft daarmee het onderspit. En dat is wat mij betreft op dit het moment het geval, al willen velen dit nog niet onder ogen zien. Zij blijven maar vasthouden aan het ideaalbeeld van onze democratie en zien niet de realiteit die gaandeweg de afgelopen 40 jaar is ontstaan. Democratie op zich gaat ons als mens niet veranderen, wij als mens dienen eerst te veranderen voordat onze democratie op een goede manier gaat functioneren.

Die verandering als mens is wat ik menswording noem en ik besef steeds meer hoe belangrijk dit proces is. Ook al vindt deze vaak in het onzichtbare plaats en niet in de schijnwerpers van het wereldse podium. Onder de oppervlakte van alle schermutselingen aan de buitenkant zoals ik die hierboven schetste, vindt een wat mij betreft evolutionair proces plaats, waarbinnen onze menswording een essentiële plek inneemt. Onderdeel van onze evolutie hier op aarde is dat we als mens een structurele verandering doormaken. Van de mens die afgescheiden is geraakt van zijn binnenkant, naar de mens die zich hiermee weer verbindt. Pas dan zou je kunnen zeggen, zijn we als mens heel en volwassen.

Een gezonde democratie valt of staat met volwassen, autonome mensen is mijn hypothese. Door deze menswording maken we als mens de stap van overwegend groepsmens en het overleven binnen de groep naar een autonoom mens vanuit een hersteld contact met de essentie, met bewustzijn. Ik weet het, veel mensen krijgen kriebels van woorden als essentie, bewustzijn of goddelijk. Ik ga er daarom niet over zwijgen, omdat ik sterk van mening ben dat als we ons hiermee niet verbinden, we geen volgende stap kunnen zetten in onze ontwikkeling. Anders blijven we ronddraaien in dezelfde machtsstructuur met verschillende ideologieën, andere poppetjes aan de macht, wat volgens mij helemaal niets oplost.

Vorige week kwam ik de volgende tekst van Lieke Marsman tegen, de alom geprezen schrijfster, dit jaar helaas overleden. Marsman sprak het volgende uit in een gesprek met Twan Huys bij het programma Buitenhof in 2025. Op een gegeven moment merkte ik dat ik in het aller diepste dal zat en dat er iets gebeurde wat ik totaal niet had verwacht, namelijk dat ik opeens het gevoel had dat er een soort goddelijke kracht bij me was. De ene keer noem ik het in mijn boek ‘God’, maar ik houd het bij goddelijke aanwezigheid. En dat overviel met totaal, want ik ben absoluut niet zo opgegroeid, opgevoed. Sterker nog, ik was altijd zo’n super overtuigde atheïst die ook altijd wel een beetje lacherig kon doen over mensen die God wel hadden gevonden. Wat er tegelijkertijd gebeurde was dat ik merkte dat die visie op rationaliteit die we hebben, gewoon niet bleek te kloppen. En ik had het idee, dat was in het ziekenhuis zo, dat rationeel handelen verward werd met handelen volgens protocollen en volgens de systemen. Maar dat zie je in alle facetten van het leven.

Later vertelt Marsman dat ze door wat de Engelsen een foxhole noemen bij deze ervaring van essentie, van bewustzijn is gekomen. De begrenzing van haar zieke lichaam was in haar geval de foxhole. Hier vertelt ze hetzelfde verhaal nog een keer bij de EO.

Soms moeten we gedwongen worden, getriggerd worden door iets van buitenaf, een verlies, een ziekte om met onze aandacht naar binnen te gaan en dat contact met onze binnenkant te herstellen. Veel mensen hebben deze ervaring. Dat kan ook onze huidige, maatschappelijke crisis zijn, die voor veel mensen een grote druk opleveren. Het zou een verborgen genade kunnen zijn dat dit juist ervoor zorgt dat mensen het contact met hun binnenkant gaan opzoeken. Om vandaaruit de weg van menswording te gaan die leidt tot de hele en volwassen mens. En die vervolgens leidt tot een betere samenleving met een gezonde democratie.

Misschien kan de huidige vakantieperiode een aanleiding zijn om het doen in de buitenwereld los te laten en ruimte te scheppen voor het zijn van onze binnenkant.