Basisinkomen en onderstroom: twee handen op één buik

Na eerdere successen van het vroegere liberale kapitalisme leidt het sinds de jaren ´70/´80 toegepaste neoliberale kapitalistische systeem tot steeds meer problemen, want ondanks de gestage economische groei zijn er toenemende ongelijkheden, meer ontevredenheid en grotere onzekerheid in de samenleving. Steeds meer mensen lopen vast in het heersende wereldbeeld van materialisme en individualisme, dat mensen heeft teruggebracht tot consumenten en tot individuen die zelf hun keuzes moeten maken en daarin vastlopen. De economische globalisering en het economisch systeem hebben bovendien grote groepen in de samenleving op een achterstand gezet en werkt in het voordeel van ´geprivilegieerden´. Belangrijker nog dan het verlies aan banen etc. is het verlies aan waardigheid en respect, het niet erkend worden door medeburgers.

Correctie van dit neoliberale systeem is noodzakelijk en urgent. Dat kan bijvoorbeeld met hogere heffingen op winst en vermogen of met meer realistische klimaatheffingen. Veelbelovend zijn initiatieven om beslissingsmacht te scheiden van geld zoals bijvoorbeeld gebeurt bij steward-owned bedrijven. De centrale positie van aandeelhouders neemt daarmee af. De sociale, ecologische of lange termijn doelstelling zit juridisch verankerd in de eigendomsstructuur. Winst wordt een middel, geen doel. Het ziet er nog niet echt naar uit dat initiatieven voor noodzakelijke systeemveranderingen komen vanuit de hoek van laten we zeggen de gevestigde orde, machthebber en tegelijkertijd profiteur binnen het bestaande systeem.

Veelbelovender lijken dan ook correcties van het neoliberale systeem die activiteiten bevorderen die momenteel buiten het systeem omgaan en vaak geen formele waarde vertegenwoordigen. Het gaat om initiatieven in de zogenaamde onderstroom waar men niet wacht op beleid van bovenaf, maar zelf actie onderneemt. Daarbij gaat het om de vele activiteiten die bijdragen aan sociale en ecologische veerkracht. Denk daarbij aan het groeiend aantal zorgcoöperaties, voedselcoöperaties en energiecoöperaties. Het gaat ook om het toenemend aantal mensen en groepen die actief zijn op het gebied van duurzaamheid, alternatieve woonvormen en zorg, vernieuwend onderwijs en actief burgerschap. Al deze initiatieven en coöperaties leveren lokaal publieke goederen. Vaak leidt de collectieve inspanning in gemeenschappelijke projecten ertoe dat het besteedbaar inkomen toeneemt door lagere kosten en het ontstaan van meer waarde zonder een uitruil van geld.

Projecten in de onderstroom leiden tot nieuwe maatschappelijke en economische structuren. Coöperatief uitgevoerde projecten op basis van actief burgerschap met wederzijdse verantwoordelijkheden en schatplichtigheid aan elkaar, zullen het idee van waardigheid, respect en wederzijdse erkenning bevorderen, ervan uitgaande dat mensen uit alle maatschappelijke geledingen aan die gezamenlijke projecten deelnemen. Daarmee wordt een gevoel gekweekt van gedeelde identiteit en gemeenschappelijke verantwoordelijkheid. Om deelname van mensen uit alle maatschappelijke geledingen mogelijk te maken is de invoering van een basisinkomen onontbeerlijk. Zie de website van de Vereniging Basisinkomen en mijn recente essay in Tijdschrift Sociologie.

Een basisinkomen dient als een vangnet dat iedereen, ook de minder gesitueerden, in staat stelt aan dit soort initiatieven deel te nemen. Zo´n basisinkomen wordt weliswaar individueel uitgekeerd maar stimuleert daarmee juist coöperatief uitgevoerde projecten. De garantie van individuele bestaanszekerheid via een basisinkomen stimuleert immers de in de mens ingebakken neiging tot samenwerking en saamhorigheid. Gemeenschappelijkheid kan alleen toenemen als de individuele burger weet heeft van zijn bestaanszekerheid.

Tegelijkertijd vergroot een basisinkomen ook de mogelijkheid voor iedereen om vrijere keuzes te maken. Het vergroot opleidingsmogelijkheden evenals de keuze om voor een passende baan te kiezen. Minder betaald werken bijvoorbeeld en meer tijd besteden aan vrijwilligerswerk en mantelzorg behoort tot de mogelijkheden. Maar ook zou men kunnen kiezen om minder betaald te werken en actiever te zijn in onderstroomprojecten. Minder betaald werken (25 uur per week) stelt recentelijk ook de Franse econoom Thomas Piketty in het recent verschenen Global Justice Report voor. Hij ziet dit vooral als een oplossing voor de milieuproblematiek. Minder werken betekent namelijk ook minder produceren. Hoe dan ook zal het fundament van bestaanszekerheid dat een basisinkomen biedt het mensen makkelijker maken om eventuele lasten van klimaatadaptatie en energietransitie te dragen.

Projecten in de onderstroom in combinatie met de invoering van een basisinkomen, mogelijk met een drastische afname van de werkweek, trekken samen op en werken gezamenlijk aan hetzelfde ideaal, namelijk om het bestaande neoliberale model ernstig te corrigeren. Daarbij gaat het om een herverdeling van neoliberale macht direct naar de burger. Het gaat daarbij om een andere manier van leven, naar werk kijken en meer individuele vrijheid. Voor de nabije toekomst is het belangrijk experimenten te stimuleren in met name de samenwerking tussen onderstroom en basisinkomen. Experimenten in de onderstroom op lokaal niveau zijn er inmiddels vele en groeien dagelijks. Experimenten met een basisinkomen vinden met succes voornamelijk in het buitenland plaats. In Nederland is nog relatief weinig gebeurd. De experimenten zijn of heel specifiek voor beperkte groepen (bijv. Collectief Kapitaal, Bouwdepot) of ze zijn enorm ingeperkt door Haagse keurslijven (Nederlandse lokale experimenten met verruimde bijstand). Bij nieuwe gezamenlijke experimenten kan men onder meer denken aan:

- experimenten met een basisinkomen in buurten die volledig voor zichzelf willen zorgen bijvoorbeeld in samenwerking met de CommonsSociety.

- experimenten met een basisinkomen rond actief burgerschap bijvoorbeeld met de organisatie Huis van Actief Burgerschap.

- experimenten met een basisinkomen rond diverse vormen van maatschappelijke innovaties inclusief duurzaamheid bijvoorbeeld met BIAwerkplaats.

- experimenten met een basisinkomen rond de vele lokale gemeenschappen.

Bij de uitvoering van de projecten zal nog het een en ander aan schroom moeten worden overwonnen bij de deelnemers en organisatoren. In de basisinkomensbeweging is men niet gewend om met andere actiegroepen samen te werken. Niettemin, de discussie hierover is afgelopen mei, in de Algemene Leden Vergadering van de Vereniging Basisinkomen gestart.

In de onderstroom is (nog) niet iedereen ervan overtuigd dat het neoliberale model moet worden gecorrigeerd, bijvoorbeeld met hulp van een basisinkomen. CommonsSociety uit zich in ieder geval in een recente LinkedIn-post positief.

De onderstroom hoeft geen meerderheid te zijn om te winnen. Hoogleraar transitiekunde Jan Rotmans geeft aan dat wanneer ongeveer 20% tot 25% van de bevolking (de 'kantelaars') fundamenteel anders gaat denken en handelen, het systeem onomkeerbaar begint te kantelen. In Nederland schat hij de huidige actieve onderstroom op ongeveer 1,5 miljoen mensen. De invoering van een basisinkomen, mogelijk in stappen, moet daarbij in mijn ogen helpen deze onderstroom te versterken. Grotere inkomens en vermogens zijn er genoeg om een en ander te financieren. Tegelijkertijd hebben we ook een doel voor de grote hoeveelheid erfenisgelden die op ons af gaat komen. Het neoliberale economische systeem heeft namelijk de afgelopen decennia grote groepen in de samenleving, evenals de overheid zelf, op een achterstand gezet en in het voordeel gewerkt van ´geprivilegieerden´. Dit zijn kortgezegd vooral de babyboomers die nu geleidelijk hun voorkeursbehandeling via erfenissen aan het doorgeven zijn aan jongere generaties, die daar maatschappelijk gezien uiteraard nog minder recht op hebben dan de boomers zelf. Een maatschappelijk evenwichtige erfenispolitiek doet recht aan de minder geprivilegieerden en de dalende overheidsinkomsten voor sociale voorzieningen. Een beroep op de grotere inkomens en vermogens, o.a. via erfenisgelden, geeft volop ruimte voor een basisinkomen en stimuleert daarmee direct de onderstroom. Uiteindelijk gaat het er allemaal om dat het leven er stukken aardiger op wordt, eerlijker, met minder stress, evenwichtiger ook met ieders deelname, duurzamer en zeker ook gezonder.