Als je wetten maakt die het machtssysteem dienen dan komen burgers in opstand

Je kunt op heel veel verschillende manieren naar de demonstratie van de boeren gisteren in Den Bosch kijken. Qua mening hierover verdeelt het, net als verschillende andere onderwerpen, de samenleving in twee scherp gescheiden groepen. De ene groep klaagt de boeren aan, die zich boven de wet plaatsen, vanuit alle hoeken in Nederland de snelweg opgingen om met honderden naar Noord-Brabant te rijden. Wat verboden is, maar naar het schijnt door de politie en overheid werd gedoogd vanwege het demonstratierecht. Door de langzaam rijdende file ontstond een ongeluk en lieten twee onschuldige slachtoffers het leven. Wat de negatieve emoties wederom doet oplaaien over een onderwerp dat toch al onder hoge druk staat. Aan de andere kant is er een grote groep die de boeren onvoorwaardelijk ondersteunt. Waar zij de overlast van actievoerders als Extinction Rebellion scherp veroordeelt, want extreem-links, vindt zij het geen probleem als boeren met hun acties de samenleving plat leggen. Als je je bevindt aan de uiterste randen van de polarisatie meet je al snel met twee maten.

Polarisatie zet ze tegenover elkaar, maar misschien hebben de boeren en de klimaatactivisten wel meer gemeen dan je zou denken. Ten eerste delen zij de zorg over de schade die door ons systeem wordt toegebracht aan mens en natuur. En ten tweede dat als door onze politiek wetten worden gemaakt om datzelfde systeem overeind te houden en niet de burgers dienen, dan komen mensen in opstand. Moeten we het nog hebben over ons machtssysteem? Ontwikkeld in de vorige eeuw vanuit het narratief met de drie pijlers democratie-wetenschap-kapitalisme. Dat wellicht een aantal decennia behoorlijk in balans was, maar na de jaren 80 en de intrede van het neoliberalisme scheef ging groeien. Met als gevolg de huidige kloof tussen arm en rijk plus de grote schade aan de natuur. De laatste 50 jaar is er een machtsstructuur ontstaan, waarbij de burger ondanks diens kiesrecht steeds minder invloed heeft op zijn dagelijks leven. De macht in de wereld ligt bij een relatief kleine groep invloedrijke personen, ze komen jaarlijks samen in Davos, ik schreef daar eerder dit artikel over. Het bezit van geld en materie is onze godsdienst geworden en de basis van onze samenleving.

Bezit en geld is wat mij betreft niet het punt, maar het systematisch streven naar steeds meer als zou dit ons als mens gelukkig maken, dat zou je ondertussen wel als problematisch kunnen beschouwen. Schade die dit collectieve streven veroorzaakt, wordt al snel gezien als collateral damage. Machthebbers en burgers zitten samen gevangen in de netten van deze machtsstructuur, verleid door de wortel die het materialisme ons voorhoudt. Over het algemeen blijft ons neoliberaal systeem boven elke kritiek verheven. Men wil niet de conclusie trekken dat het systeem de oorzaak is van de huidige crisis. Het huidige klimaatbeleid wordt door onze politiek gebracht als zou dat de natuur of burgers dienen, maar in feite gaat het over het behoud van het machtssysteem. Dat wil men niet loslaten of veranderen. Wij als burgers dienen te veranderen, verantwoordelijkheid te nemen, met z’n allen over te gaan op elektrisch koken en autorijden. Alsof het winnen van kostbare grondstoffen voor al die accu’s goed is voor het milieu en de arbeiders die dit voor ons doen. Onze energietransitie heeft duidelijk zijn schaduwkanten, laat ook deze documentaire zien. Niet dat we dan de schade aan de natuur maar moeten ontkennen en ons daaraan aanpassen, wat een hele groep met zijn influencers ons op dit moment wil doen geloven. Zij zoeken de oorzaak van de maatschappelijke crisis met name bij vluchtelingen en buitenlanders. Wat volgens mij ook weer een slimme manier is om bestaande machtsverhoudingen te laten voortbestaan.

Misschien is dat op dit moment wel mijn grootste teleurstelling, dat het idee van democratie en de vorm die dit in onze Westerse samenleving de laatste pakweg honderd jaar heeft gekregen, niet heeft kunnen voorkomen dat op dit moment het recht van de sterkste geldt. Dat we niet leven op basis van gelijkwaardigheid, dat er die kloof tussen arm en rijk is, dat er grote schade wordt toegebracht aan de natuur. Het systeem staat centraal, niet de mens. Dat is in veel van ons werk zo, maar dat is ook het uitgangspunt van de wetten die onze politieke vertegenwoordigers maken. Het neoliberalisme en zijn marktwerking is inmiddels doorgedrongen tot al onze leefgebieden, zoals energie, wonen, zorg, openbaar vervoer, onderwijs. Het is een soort onzichtbaar communisme, zonder autocratische leider, maar een systeem met totalitaire trekken. De kern is dat we als mens niet in staat zijn om de macht dienstbaar te maken aan het geheel, aan de burgers en gericht zijn op machtsbehoud, controle vanuit die macht. Steeds meer burgers ondervinden hier last van, voelen zich niet gehoord, voelen zich niet betrokken bij de beslissingen die van bovenaf over hen worden genomen. En komen dus in opstand. Dat was tijdens de Franse Revolutie al zo. De visvrouwen (poissardes) speelden een cruciale rol als spilfiguren in de vrouwenmars naar Versailles op 5 oktober 1789, waarbij ze het protest tegen voedseltekorten en hoge broodprijzen aanvoerden.

Alleen, ik geloof ook niet dat als je burgers maar de macht geeft, dat het dan automatisch goed komt. Ook dat hebben de afgelopen eeuwen laten zien of dit nu gaat over politiek linkse of rechts ideologieën. Burgers zijn net zo goed mensen, ook zij zijn gevoelig voor macht en voor machtsmisbruik. De huidige crisis die we in onze samenleving op dit moment meemaken en waar het protest van de boeren een uitdrukking van is, zit dieper. Het gaat over wie we ten diepste zijn als mens en hoe we met elkaar en de natuur dienen om te gaan hier op aarde. Het gaat dus niet over een machtswisseling, een ander ideologische of politieke visie. We zitten in een fundamentele transitie, die onzekerheid oproept, angst, maar precies deze druk, deze klem dwingt ons om essentiële vragen te stellen en met onze aandacht naar binnen te gaan. Dat is voor mij de uitweg, daar ligt wat mij betreft de schat die we collectief zoeken in het materialistische streven naar meer geld en bezit. Als we weer contact kunnen maken met onze binnenkant, met ons geestelijk deel, onze essentie, dan zijn we in mijn visie wel in staat om onze macht dienstbaar te maken aan het geheel. Daarvoor dient een eventueel klimaatbeleid wel hand in hand te gaan met een fundamentele hervorming van onze economie en democratie. Zolang we deze hervormingen ontwijken en er alles aan doen om de bestaande machtsstructuur te behouden, dan zullen burgers zich niet gezien voelen en in opstand komen. Of dit nu de boeren zijn of de klimaatactivisten.