Henk van der Aa: 'Femicide is een heel voorspelbare moord'

In Nederland wordt gemiddeld elke acht dagen een vrouw vermoord. In meer dan de helft van de gevallen is de dader haar (ex-)partner. Hoe werkt femicide?

'Femicide is een heel voorspelbare moord', zegt regisseur Henk van der Aa - die samen met Jessica Villerius de documentaireserie Fase 8: Femicide maakten. 'Hoe meer mensen dat patroon herkennen, hoe meer gevallen kunnen worden voorkomen. Lange tijd is het een sluimerend begrip geweest: mensen hadden er misschien eens iets over gehoord, maar wisten er het fijne niet van. Daarom willen we het zo goed mogelijk en vanuit diverse perspectieven laten zien.’

Van der Aa werkte vaker samen met Villerius aan documentaires: ‘In dit geval vonden we het ook belangrijk om het mannelijk makersperspectief mee te nemen. De meeste mensen die zich bezighouden met onderzoek naar femicide zijn vrouwen, terwijl het niet een onderwerp is dat alleen vrouwen zou moeten aangaan. Het is ook een mannenprobleem.’

Hoogleraar criminologie Jane Monckton Smith ontwikkelde een model waarin het pad naar partnermoord in acht fasen wordt opgedeeld. Van der Aa: ‘Als het gaat over partnerdoding zien we dat er in veel gevallen sprake is van hetzelfde, voorspelbare patroon. Het begint bij intieme terreur, controle en dwang en escaleert dan naar extreem geweld, vaak na een relatiebreuk.’ In de documentaire spreken de makers vrouwen die nog altijd gebukt gaan onder zware bedreiging: ‘Die durven niet naar buiten of zitten in een blijf-van-mijn-lijf-huis, uit angst voor hun ex-partner. Sommigen van hen willen hun verhaal vertellen “nu het nog kan”. Een van hen loopt zelfs 24 uur per dag met een alarmknop om haar nek. Als ze die indrukt, komt de politie met spoed aanrijden. Voor haar is er geen sprake van óf het gebeurt, maar wanneer. Ik ben er zwaar van onder de indruk dat deze vrouwen hun verhaal aan ons toevertrouwen.’

Veel vrouwen denken dat ze de enige zijn. ‘Het vreselijke is dat veel van hen zich enorm geïsoleerd en zeer eenzaam voelen. De vooroordelen zijn hardnekkig. Mensen denken dat vrouwen slachtoffer van intiem geweld worden omdat ze zwak of naïef zijn. Onzin. De meeste vrouwen in deze situatie zijn intelligent, sterk, onafhankelijk. Ze zijn empathisch en willen hun partner helpen. Ze voelen zich verantwoordelijk voor de vrede in huis en gaan mee in het verhaal van hun partner.’ Het moment dat vrouwen besluiten te vertrekken, is het gevaarlijkst: ‘Als vrouwen de relatie verbreken, kan een explosie van hun partner volgen. Dat uit zich in zware stalking en kan escaleren tot fase 8: moord.’

Van der Aa en Villerius spraken naast nabestaanden (onder wie de dochter van de vermoorde Raja, foto, red. ) en slachtoffers ook met daders: ‘We willen snappen hoe het kan dat iemand hiertoe in staat is. Een man had al meerdere exen zwaar mishandeld, en is met doorgeladen pistool naar zijn ex toegegaan. Hij werd er op het laatste moment vanaf gepraat, maar een andere man die we spraken heeft zijn plan wel uitgevoerd.’

Er moet veel veranderen om de femicidecijfers omlaag te krijgen: ‘Men wijst achteraf met de vinger naar elkaar, maar als we werkelijk willen dat er iets verandert moeten we vooraf patronen leren herkennen. We moeten ons allemaal verantwoordelijk voelen om het gesprek aan te gaan met die vriendin, buurvrouw of collega die in een controlerende relatie zit. Er hangt nog te veel schaamte rond intieme terreur, maar zolang het niet aan het licht komt, kan het mis gaan. Intiem geweld gedijt in het donker.’

Bekijk Fase 8: femicide vanaf woensdag 14 januari om 20:30 op NPO 3 en NPO Start

Dit artikel verscheen eerder in de VARAgids. Als eerste lezen? Word abonneeof vraag een gratis proefnummer aan.