Wat doen vogels tijdens de zonsverduistering?

Boven Nederland is aanstaande woensdag een bijzonder natuurverschijnsel te zien. De maan schuift dan voor een groot deel voor de zon langs, waardoor ongeveer 90 procent van het zonlicht wordt afgeschermd. Het wordt niet echt nacht, maar het zal wel opvallend schemeren op een moment dat het eigenlijk nog volop dag is. De grote vraag is: wat dat doet met de natuur?

Onderzoekers van de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) hopen daar antwoord op te krijgen. Daarom hebben ze bij vijftig vrijwilligers in Groningen en Friesland meetkastjes geplaatst die dag en nacht vogelgeluiden registreren. De slimme apparatuur herkent automatisch welke vogelsoorten er te horen zijn. In Vroege Vogels spreken we hierover met sterrenkundige Theo Jurriens van de RUG.

Voor Nederland en grote delen van Europa wordt dit de meest indrukwekkende zonsverduistering van deze eeuw. De verduistering begint rond 19.17 uur en bereikt haar maximum om 20.11 uur. Op dat moment is een groot deel van de zon bedekt en staat zij bovendien al laag boven de westelijke horizon. De laatste keer dat Nederland een vergelijkbaar spektakel meemaakte was op 11 augustus 1999.

Wetenschappers vermoeden dat sommige vogels tijdens de verduistering gedrag vertonen dat normaal gesproken bij de avondschemering hoort. Er zijn verhalen over vogels die plotseling stoppen met zingen, foeragerende dieren die beschutting zoeken en soorten die zelfs hun slaapplaats opzoeken. Maar veel van die waarnemingen zijn anekdotisch. Met het onderzoek hopen de Groningse biologen voor het eerst nauwkeurig vast te leggen wat er werkelijk gebeurt wanneer het binnen enkele minuten merkbaar donkerder wordt. Verandert het avondconcert van merels, roodborsten en zanglijsters? Valt de natuur echt even stil?

Een zonsverduistering ontstaat wanneer de maan precies tussen de aarde en de zon schuift. De schaduw van de maan valt dan op een deel van de aarde. Omdat de maan veel kleiner is dan de zon, moet de stand van aarde, maan en zon vrijwel perfect op één lijn liggen. Bij een totale zonsverduistering wordt de zon volledig afgedekt. In Nederland krijgen we op 12 augustus een gedeeltelijke verduistering te zien. De maan neemt als het ware een enorme hap uit de zon, maar bedekt haar niet helemaal. Toch is dat voldoende om het daglicht zichtbaar te laten afnemen.

Wie de verduistering wil bekijken, moet voorzichtig zijn. Kijk nooit rechtstreeks in de zon zonder bescherming. Dat kan blijvende oogschade veroorzaken. De veiligste manier om het verschijnsel te bekijken is met een speciale eclipsbril, die schadelijke straling tegenhoudt. Ook telescopen en verrekijkers mogen alleen worden gebruikt met daarvoor geschikte zonnefilters.