Uniek duinmeer Zwanenwater vol met bestrijdingsmiddelen

Onderzoek van MOB laat zien dat het Natura 2000-duinmeer het Zwanenwater ernstig is vervuild met bestrijdingsmiddelen, met aantoonbare schade aan het aquatische ecosysteem. Uit waterkwaliteitsmetingen van 2020–2024 blijkt dat tientallen bestrijdingsmiddelen aanwezig zijn, waaronder stoffen die al jarenlang verboden zijn. Opvallend is dat het meer uitsluitend door regenwater wordt gevoed en volledig is geïsoleerd van landbouw- en rioolwater.

In de periode 2020–2024 zijn tientallen verschillende werkzame stoffen uit bestrijdingsmiddelen gemeten boven de rapportagegrens, verspreid over alle gangbare middel-categorieën:

• Insecticiden, herbiciden, fungiciden en biociden;
• PFAS-houdende bestrijdingsmiddelen (waaronder fluopyram, flutolanil en indoxacarb);
• Inmiddels niet meer toegestane middelen, zoals carbendazim, chloorprofam, chloorpyrifos, bromofos-ethyl — sommige al verboden sinds de jaren zeventig;
• Zeer zorgwekkende stoffen (ZZS) zoals tributylfosfaat en tebuconazool, die carcinogeen of giftig voor voortplanting van diersoorten zijn.

Het Zwanenwater, ten zuiden van Callantsoog, bestaat uit de grootste natuurlijke duinmeren van West-Europa en is een Natura 2000-gebied dat wordt beheerd door Natuurmonumenten. Het gebied is rijk aan biodiversiteit, met onder meer een derde van alle Nederlandse vlindersoorten. Omdat er geen aanvoer is van polder- of rioolwater, kunnen de aangetroffen bestrijdingsmiddelen alleen via de lucht zijn neergekomen. Het natuurgebied grenst aan het grootste bollenareaal van Nederland, waar intensief gewasbeschermingsmiddelen worden gebruikt.

Pesticiden vormen een groot risico voor het geïsoleerde ecosysteem van het Zwanenwater, omdat verontreinigingen nauwelijks worden verdund en herstel langzaam verloopt. Schade aan aquatische ongewervelden werkt daardoor door in de hele voedselketen. Volgens berekeningen van de Bestrijdingsmiddelen Atlas en de STOWA Sleutelfactor Toxiciteit was de toxische druk in 2022 hoog: naar schatting 12,8% van de aquatische soorten ondervindt langdurige negatieve effecten. Tegelijk verslechterde de ecologische beoordeling van de macrofauna van ‘matig’ naar ‘ontoereikend’, in strijd met het KRW-verslechteringsverbod.

De werkelijke ecologische schade is waarschijnlijk groter dan uit de metingen blijkt. Mengsels van bestrijdingsmiddelen kunnen veel schadelijker zijn dan afzonderlijke stoffen, terwijl slechts een klein deel van de toegelaten middelen wordt gemeten. Bovendien liggen rapportagegrenzen vaak boven ecologische normen, waardoor overschrijdingen onopgemerkt kunnen blijven. Onderzoek laat zien dat pesticiden onder praktijkomstandigheden en bij langdurige blootstelling vele malen giftiger kunnen zijn dan uit standaard laboratoriumtests naar voren komt. Deze effecten worden in de huidige risicobeoordeling nauwelijks meegenomen.

Het onderzoek wijst op een structureel bestuurlijk probleem. Het Ctgb beoordeelt toelatingen van middelen zonder rekening te houden met verspreiding naar nabijgelegen natuur of mengseltoxiciteit. Waterschappen meten en rapporteren, maar kunnen nauwelijks ingrijpen bij normoverschrijdingen. Provincies zijn verantwoordelijk voor Natura 2000, maar voeren vrijwel geen monitoring uit op bestrijdingsmiddelen. Hoewel er al een vergunningplicht geldt voor gebruik van bestrijdingsmiddelen nabij Natura 2000-gebieden, ontbreken concrete handhavingsmaatregelen vanuit de provincie.

• Intensieve monitoring via luchtfilters en neerslagmetingen rondom het Zwanenwater
• Gericht ecologisch effectonderzoek naar macrofauna, insectenpopulaties en voedselketens
• Actieve handhaving door de provincie van de vergunningplicht voor bestrijdingsmiddelengebruik nabij Natura 2000-gebieden

MOB benadrukt dat het Zwanenwater geen uitzondering is, maar het topje van de ijsberg. Onderzoek van onder andere Meten=Weten en De Vlinderstichting toont aan dat pesticiden zich over tientallen kilometers verspreiden en diep in Natura 2000-gebieden doordringen. Nederland gaat gebukt onder een deken van bestrijdingsmiddelen die onze meest waardevolle natuur bedreigt.

Bron: MOB