Insecticiden en de plotselinge sterfte van zwaluwen

Op twee plekken in Nederland stierven de afgelopen jaren plotseling tientallen zwaluwen. Eerst leek vogelgriep de boosdoener, maar die piste liep dood. Toxicologisch onderzoek bracht een onverwachte aanwijzing aan het licht: op de veren van de zwaluwen werden hoge concentraties insecticiden gevonden. Mogelijk met fatale gevolgen. Maar hoe komen zulke giftige stoffen op de veren van vogels terecht? En zijn er blootstellingsroutes die we nog niet goed kennen?

In Vroege Vogels gaan we op zoek naar antwoorden in een gesprek met onderzoekers Aafke Saarloos en Nico van den Brink van Wageningen University & Research.

In de zomer van 2021 deden vogelringers een lugubere vondst bij een zandwand aan de Haarrijnse Plas. Ze vonden daar dertig dode oeverzwaluwen. Toxicologisch onderzoek door promovenda Aafke Saarloos en haar collega’s bracht een verrassende aanwijzing aan het licht. De vogels werden getest op bijna 650 pesticiden. Op hun veren zaten opvallend hoge concentraties van de insecticiden permetrine en tetrametrine.

Ook in de hersenen van enkele zwaluwen werden deze stoffen gevonden, maar in maag en lever vrijwel niet. Dat wijst erop dat de vogels het gif niet via hun voedsel binnenkregen, maar via een andere route. Mogelijk door pesticide‑drift: het onbedoeld meewaaien of verdampen van bestrijdingsmiddelen.

Twee jaar later herhaalde het raadsel zich opnieuw. In een paardenstal in Noordwijk werden verschillende dode boerenzwaluwen gevonden, met dezelfde symptomen als de oeverzwaluwen bij de Haarrijnse Plas. Hoe de insecticiden precies op de veren van de zwaluwen terecht zijn gekomen, blijft onduidelijk.

Permetrine en tetrametrine zijn verboden in de landbouw, maar worden nog wel gebruikt tegen parasieten bij huisdieren en vee. Dat maakt de vraag des te prangender: waar kwamen deze zwaluwen precies mee in aanraking?

Nico van den Brink presenteerde onlangs samen met twee collega‑hoogleraren een kritisch oordeel over nieuwe plannen van de Europese Commissie rond bestrijdingsmiddelen. Brussel wil de toelatingsprocedure voor landbouwgif vereenvoudigen, zodat nieuwe middelen sneller op de markt komen. Een opvallend voorstel: het verplichte heronderzoek van pesticiden eens per tien jaar zou verdwijnen. Pas als er hard wetenschappelijk bewijs is dat een middel schadelijk is voor de gezondheid, zou een vergunning worden herzien.