Antivries helpt insecten de winter door

Met dit winterse weer denk je misschien niet meteen aan insecten. Toch zijn ze volgens hoogleraar bodemfauna Matty Berg zelfs in deze omstandigheden nog te vinden. Daarvoor gebruiken ze een natuurlijk goedje dat wel wat wegheeft van de antivries die jij gebruikt om je auto draaiende te houden.

“Sommige insecten en insectachtigen, zoals springstaarten, overwinteren als imago, ofwel in hun volwassen vorm. Dat doen ze vaak op warme, beschutte plekken zoals dode bomen, met een antivriesmiddel in hun lichaam”, vertelt Berg. In de cellen van het lichaam van een insect zit water. Wanneer dit bij lage temperaturen bevriest, kunnen scherpe ijskristallen de celmembranen doorboren en de cellen doden. Om dit te voorkomen pompt het lichaam van een insect een soort natuurlijk antivriesmiddel de cellen in. Net als bij antivries voor auto’s bestaat het middel uit glycol of suikers, waardoor het vriespunt van de vloeistof wordt verlaagd. Op die manier blijven insecten tijdens een korte en milde vorst (maximaal -3/-4 °C) toch in leven.

Dit klinkt als een ideale oplossing voor de kou, maar er zit ook een keerzijde aan. Glycol en suiker zijn namelijk zeer kostbare bronnen van energie. Zeker in de winter, wanneer er maar weinig voedsel is. “Bij langdurige vorst zullen insecten op een gegeven moment door hun energiereserves heen zijn en toch bevriezen”, legt Berg uit. Ook vertragen insecten enorm door antivries. Het zoete goedje zorgt er namelijk voor dat de lichaamsvloeistoffen in een trage stroperige drab veranderen en het insect in een winterrust terecht komt. 

Bij hevige en langdurige vorst heeft het antivriesmiddel geen zin meer. Maar echte vorstspecialisten hebben hier wat op gevonden. Door het water naar de ruimte tussen de cellen te pompen, blijven de cellen zelf ongedeerd. “Insecten schrompelen hierdoor helemaal ineen en verkeren in een soort winterslaap waarbij het hele metabolisme op het laagste pitje terechtkomt”, vertelt Berg. “Zo kunnen arctische springstaarten op Groenland en Spitsbergen temperaturen overleven van wel -30 °Celsius.”

Vergelijkbare strategieën om vorst te overleven, vinden we ook bij planten. Zo kunnen sommige soorten het water uit hun cellen onttrekken, waardoor het niet meer kan bevriezen. Je ziet dan dat de bladeren slap gaan hangen.

Daarnaast kunnen sommige plantensoorten net als insecten suikers aan hun cellen toevoegen om bevriezing te voorkomen. Hierdoor smaken jouw spruitjes een stuk zoeter na de vorst en zie je wellicht ook vogels op je sierappelboom die er in de herfst niet zaten.