NPO 3 (1988-heden)

Nederland 3 moest een kanaal worden voor cultuur, informatie en sport. Het werd iets heel anders. Regelmatig kwam het voortbestaan van de zender zelf ter sprake. 

‘Het cult-uur heeft geslagen!’ sprak de minister van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur triomfantelijk. Achter het katheder in Muziekcentrum Vredenburg in Utrecht boog CDA-bewindsman Eelco Brinkman zich opzij om een voorwerp tevoorschijn te halen. Terwijl hij het puntige ding langzaam transporteerde naar een ander ding, dat voor hem stond, vervolgde hij: ‘En met een symbolische handeling… wil ik dan nu… heel graag… Nederland 3… voor… geopend… verklaren.’ Het was even hannesen, maar geroutineerd doorpratend wist Brinkman uiteindelijk het ene object in het andere te steken. Naast zijn microfoon prijkte een driehoek, opgebouwd uit drie kleinere driehoeken, met daarin het getal 3. De aanwezigen applaudisseerden.   

‘Een uit monitoren opgebouwd medialandschap begon vervolgens vervaarlijk te sissen en te roken,’ schreef een verslaggever van Algemeen Dagblad. Het was maandag 4 april 1988, Tweede Paasdag, en Nederland was een publieke televisiezender rijker. Nederland 3 heette de mediababy. Voor het grootste deel zou het verzorgd worden door de NOS, de rest van de zendtijd gingen zestien kleinere omroepen op zich nemen, waaronder RVU, Teleac en IKON. De sfeer was feestelijk. Ed van Westerloo, hoofd televisie van de NOS, vertelde een grap over zijn zoon. Die had de avond van tevoren aan hem gevraagd: ‘Pap, betekent het feit dat jullie aan horizontale programmering gaan doen, dat je naar het derde net in bed moet kijken?’  

Nederland 3 moest een kanaal worden voor cultuur, informatie en sport. Anderhalve maand eerder had de NOS, bij wijze van experiment, al twee weken lang live uitgezonden vanaf de Olympische Winterspelen in het Canadese Calgary. Deze eerste officiële uitzenddag was om half negen ’s morgens begonnen met een jeugdprogramma en uiteraard viel drie uur later ook de opening in Utrecht rechtstreeks te zien op het pasgeboren net. Het avontuur kon beginnen. Het zou een spektakel worden vol ruziënde omroepbazen, hoogdravende ideeën, netcoördinatoren, bezuinigingen, doorgevoerde en afgeschoten kabinetsplannen, fuserende en verdwijnende programma’s, blije en boze presentatoren, jubel en zorgen om kijkcijfers en al het andere wat zo typerend is voor het Nederlandse omroepbestel.  

De geboorte van de derde televisiezender vond plaats in een turbulente tijd. De publieke omroep, dat door de staat gefinancierde geheel van grotere en kleinere zendgemachtigden met hun specifieke wereldbeelden en achterbannen, stond eind jaren 80 onder druk. Reden: de commercie. Media-ondernemers wilden hun eigen tv-zenders opzetten, maar Den Haag lag dwars. Commerciële televisie was een gevaar voor de democratie, zo vond de politiek al decennia. Onder minister-president Ruud Lubbers, Brinkmans partijgenoot, leken de zaken echter aan het schuiven. 

Commerciële kanalen uit het buitenland mochten al worden ontvangen, zoals Sky Channel. Abonneezender FilmNet, van Rob Houwer, was sinds 1985 in de lucht. Lex Harding slaagde erin om RTL-Véronique op de kabel te krijgen door het in Luxemburg te registreren. Nota bene de omroepen van Nederland 2 werkten aan een commerciële televisiezender: avro, tros en Veronica, samen met een stel uitgevers. Misschien lieten die drie omroepdirecteuren daarom wel verstek gaan in Muziekcentrum Vredenburg. Maar hun initiatief zou sneuvelen, en ook ‘sterrennet’ TV10 van Joop van den Ende werd als Nederlands bedrijf door Brinkman geweigerd. Hoewel niet gezegd is dat Nederland 3 werd opgericht om de komst van commerciële televisie te verhinderen, zette de staat met deze uitbreiding van de publieke omroep een ambitieuze stap. 

Die ambitie lag met name op het gebied van cultuur. Daar hield de grootste speler op het derde net zich immers óók mee bezig: pas in 1995 gingen de activiteiten voor cultuur, jeugd en minderheden van de NOS over naar de nieuw gevormde nps (nu ntr). Bezien vanuit het heden ademde het maatschappelijk debat rond Nederland 3, ook in politiek Den Haag, een culturele betrokkenheid en hartstocht die frappant mag heten. Op de eerste dag was een talkshow te zien met zang, dans en een showorkest. ’s Middags een uitvoering van het Zwanenmeer door het Nationale Ballet, daarna de uitreiking van de Edisons en ’s avonds een concert van The Nits. Paradepaard van het derde net was TV3. Dit live-magazine stond horizontaal geprogrammeerd: van maandag tot en met zaterdag, aanvangstijdstip rond half acht, in uitzendingen van 25 minuten. De presentatie lag in handen van onder anderen de Vlaamse sportjournalist Carl Huybrechts en interviewer Ischa Meijer. ‘Een vrolijk varieté over de vrije tijd,’ noemde eindredacteur Ireen van Ditshuyzen het in Trouw. Op dinsdag stonden boeken en liedjes centraal, op woensdag film en televisie, op donderdag de podiumkunsten. TV3 bracht cultuur op lichtvoetige wijze. ‘Eerst een interviewtje met Adèle Bloemendaal en daarna een filmpje over iemand die je helemaal niet kent en die iets fantastisch doet met kippen,’ omschreef een redactrice het. Net als de hele zender kende TV3 opstartproblemen, maar in november meende Van Ditshuyzen dat ze de zaak op de rit had. De kijkcijfers namen toe, de juiste vorm was gevonden. Precies op dat moment viel de beslissing die, wanneer je door de Hilversumse tv-archief waadt, als zeewier en in trossen aan je benen blijft hangen: TV3 moest stoppen. Het programma diende te wijken voor iets nieuws: NOS-Laat, een latenightprogramma over politiek, economie, wetenschap en kunst. Niemand kon uitleggen waarom, zeker Van Ditshuyzen niet. ‘Wij zijn het programma dat constant de beste kijkcijfers heeft, dagelijks tussen de 300.000 en 600.000 kijkers,’ reageerde ze. Met een sneer naar de concurrentie: ‘Dat het derde net zo belabberd wordt bekeken, komt door het slechte promotiebeleid.’ Hoe dan ook, na één seizoen viel het doek. Jaren later volgden programma’s die als opvolgers mogen worden beschouwd: TV3 van de NPS (2004–2005, met Matthijs van Nieuwkerk en Hadassah de Boer) en De wereld draait door van VARA/ BNNVARA (2005–2020, ook met Matthijs van Nieuwkerk).  

Nederland 3 zou constant veranderen. Zeker in de beginperiode speelde het succes van de commerciëlen daarbij een grote rol. RTL-Véronique, dat na 1990 RTL 4 heette, veroverde een marktaandeel van zo’n 25 procent dankzij zowel Goede tijden, slechte tijden als Barend & Van Dorp en TV10-kijkcijferkanonnen als Ron Brandsteder en Jos Brink. Bovendien werd vanaf 1992 dan eindelijk binnenlandse commerciële televisie via de kabel toegestaan: RTL 5, SBS 6 en TMF kwamen eraan. Het antwoord van de publieken bestond uit een nieuwe verdeling van de omroepen over de netten, waarbij onderlinge samenwerking moest zorgen voor drie sterke zenderprofielen. Nederland 3 werd het ‘thuisnet’ van NOS, VARA en VPRO. Politiek linkse vrienden, zou je wellicht zeggen, maar samenwerking was geen uitgemaakte zaak. VARA-coryfeën waarschuwden in 1991 voor de VPRO: ‘Die minachten ons, hoor.’ Toch wist Nederland 3 zich te herpakken. NOS-Laat ging met VARA'S Achter het nieuws op in het succesvolle Nova, de eerste Nederlandse actualiteitenrubriek die zes dagen per week uitzond. Het dagelijkse praatprogramma Barend & Witteman (later B&W), met Sonja Barend en Paul Witteman, werd goed bekeken. Ook met sport – lees: voetbal – bleef de zender scoren. En niet te vergeten: humor. Jiskefet (VPRO) groeide uit tot legendarische, absurdistische televisie en de zaterdagavondsatire Kopspijkers (VARA) was een schot in de roos. Kees van Kooten en Wim de Bie kwamen erbij met Krasse knarren en Deksel van de desk. Aanstormend talent Paul de Leeuw brak door met De schreeuw van De Leeuw. VPRO-icoon Paul Haenen mijmerde in 1998 over ‘Nederland 3, de zender waar je je thuisvoelt, waar vrienden werken, waar grensverleggende televisie wordt gemaakt die toch publieksgericht is.’  

Ondertussen greep de politiek voortdurend in – de publieke omroep moest het bestede belastinggeld tenslotte waard blijven. Rond de eeuwwisseling kregen alle netten een ‘zendercoördinator’ van de overkoepelende Nederlandse Publieke Omroep (NPO), die het ‘netprofiel’ diende te bewaken. De grote A-omroepen verloren hun vaste uitzendavond. In beeld was alleen nog het logo van het net te zien: het cijfer drie. Matthijs van Nieuwkerk hield in 2002 een tijdje toezicht op het cultureel-progressieve karakter van Nederland 3, maar stapte op uit frustratie over de complexe omroepcultuur. Er volgden bezuinigingen door de kabinetten-Balkenende I en II, evenals aanpassingen van de Mediawet.  

Een majeure verandering betrof in 2006 de invoering van het zogeheten programmeringsmodel. Het betekende een volgende stap in de zenderprofilering, ten koste van de omroepen. Die raakten hun thuisnet kwijt en moesten toezien hoe de NPO voortaan het programma-aanbod van de drie publieke kanalen ging bepalen, op basis van de kijkersdoelgroep. Nederland 3 was in het vervolg bestemd voor jongeren. De VARA protesteerde met uitzendingen van De wereld draait door, De leugen regeert en Mooi! Weer De Leeuw, maar vergeefs. Het nieuwe profiel bood ook kansen. 

Jongerenomroep BNN, met geboortejaar 1997 zelf een jonkie, zag hoe programma’s als Spuiten en slikken, De grote donorshow en (de latere seizoenen van) De lama’s als vanzelf belandden op het derde net. Niet toevallig trok juist BNN aan de bel vanwege bezuinigingsplannen van het kabinet-Rutte II. De advertentie-inkomsten van de publieke omroep liepen terug, internet en streamingzenders boden formidabele concurrentie en Nederland 3 was het niet gelukt om meer jeugdige kijkers te trekken. Werd de zender afgeschaft? Sommige politici, met name ter rechterzijde, spraken zich ervoor uit. Waarom geld steken in een matig bekeken jongerenzender die verder slechts diende als kweekvijver voor nieuwe formats (TV Lab, later 3LAB) en televisietalent (Sosha Duysker van Het klokhuis)? Het kwam er niet van. Fusies konden een deel van de bezuinigingen opvangen. Dus ontstonden in 2014 – na een periode waarin van de omroepen juist was gevraagd een eigen smoel te tonen – de nieuwe mediabedrijven BNNVARA, KRO-NCRV en AVROTROS.  

Een nieuwe bom plaatste Arie Slob, ChristenUnie-minister voor Media in het kabinet-Rutte III, in 2019. Zijn toekomstplannen voor de publieke omroep hielden voor NPO 3 in dat de zender, behalve reclamevrij, grotendeels gevuld zou worden met programma’s van de regionale omroepen. Ontzetting alom, maar deze bom ging niet af – naar Slobs eigen zeggen vanwege de coronapandemie.  

Gelukkig maar, want NPO 3 boekte ondertussen zijn misschien wel grootste succes ooit. Een satirische comedyserie over basisschool De Klimop groeide in twee seizoenen uit van culthit tot lieveling van het volk, met op het hoogtepunt ruim vier miljoen kijkers. ‘De luizenmoeder zet de hele zender in het zonnetje,’ jubelde netcoördinator Suzanne Kunzeler in Algemeen Dagblad. Ze wees op de extra toeschouwers die dankzij de comedy ook naar andere NPO 3-programma’s waren gelokt. Bang dat De luizenmoeder naar massazender NPO 1 zou worden verplaatst, zoals eerder De wereld draait door, Mindf*ck en Floortje naar het einde van de wereld, was ze niet. ‘Daar geloof ik niets van. (…) De luizenmoeder is inhoudelijk echt een programma voor 3, de kraamkamer van de NPO.’ 

Inmiddels is de functie van netcoördinator opgeheven. Kunzeler is tegenwoordig directeur content van bnnvara. De npo werkt nu met ‘genremanagers’, die niet meer aan één tv-kanaal gebonden zijn. En NPO 3? Dat bestaat nog steeds. Voor jongeren. Maar niet meer alleen op televisie, benadrukt Marije Andela, manager online bij de npo. ‘Het is een crossmediaal platform geworden, een 360 graden-merk. Met de tvzender bereiken we elke week 6 miljoen jongeren, met de website npo3.nl een half miljoen en met YouTube 2,5 miljoen. Door online-titels als #BOOS en Spuiten en slikken heeft NPO 3 een enorme voetafdruk in de Nederlandse maatschappij.’ Desondanks zal de tv-programmering vanaf het najaar ‘flink worden opgeschud’, verklapt haar collega Remco van Westerloo, manager lineair bij de NPO (en neef van de NOS bestuurder die in 1988 nog het openingsfeestje van Nederland 3 bijwoonde). ‘We moeten dichter bij de belevingswereld van jongeren komen en minder kunstmatige concepten maken.’ De cabarettalentenjacht Ik ga stuk! en het avonturenspel De invasie van België vond hij minder geslaagd. ‘Het mag realistischer. Zoals Over mijn lijk, of iets met meelopen in de krakersscene.’ Ook streeft de npoeen grotere wisselwerking na met streamingkanaal NPO Start. ‘First dates en Au pairs zullen voortaan eerst op Start te zien zijn, en daarna op NPO 3.’ Juist vanwege van al die platforms is de functie van genremanager geschapen, stelt hij. ‘De ouderwetse netcoördinator heeft zijn langste tijd gehad.’ Eén lid van zijn team programmeert specifiek voor NPO 3, maar doet dat in overleg.  

Rest de vraag naar de politiek. Kijkt NPO 3 met angst en beven naar Den Haag? Gunay Uslu heeft zich een milde staatssecretaris Cultuur en Media in het kabinet-Rutte IV getoond, maar wie voorspelt de toekomst? ‘De waarheid is dat we ons nu niet heel veel zorgen maken,’ antwoordt Van Westerloo. Hij wijst op de waarschuwing van BBC 3: de Britse jongerenzender verruilde in 2016 televisie voor internet, maar raakte zoveel publiek kwijt dat die beslissing in 2022 weer werd teruggedraaid. ‘Natuurlijk kunnen we opeens een nieuwe regering krijgen. Maar als wij ervoor zorgen dat het bereik goed en groot blijft en onderstrepen dat we crossmediaal werken, staat NPO 3 voorlopig niet ter discussie.’ 

Champagne!         

Dit artikel komt uit de VARAgids, 2023.

In de VARAgids tv-encyclopedie wekelijks biografieën over oude en nieuwe televisieprogramma’s, aan de hand van de mensen die meewerkten of het presenteerden. We delen VARAgids-artikelen uit het archief die in deze encyclopedie thuishoren, wekelijks aangevuld met een nieuw verhaal. Bekijk alle verhalen op varagids.nl/tvencyclopedie