Werken gels en sprays tegen spier- en gewrichtspijn echt?

Spierpijn na het sporten of een zeurend pijntje aan een gewricht? In de drogist vind je allerlei gels, crèmes en sprays die verlichting beloven. Sommige bevatten pijnstillers, andere geven een warm of koud gevoel. Maar wat werkt nu echt? Sportarts Hans Tol en apotheker Annemieke Horikx en leggen uit wat je van deze zelfzorgmiddelen mag verwachten.

Wie last heeft van spier- of gewrichtspijn, kan kiezen uit tal van zelfzorgmiddelen. Sommige bevatten pijnstillers, andere beloven verlichting met warmte, verkoeling of dankzij kruidenextracten. Wat heeft het meeste bewezen effect?

Gels met diclofenac of ibuprofen behoren tot de groep NSAID's: pijnstillende ontstekingsremmers. Voor deze middelen is meer bewijs voor pijnverlichting dan voor andere smeermiddelen zoals kruidenextracten, zegt sportarts Hans Tol van Amsterdam UMC. “Voor middelen met NSAID's is bekend dat ze wat aan pijn doen”, vertelt hij.

Vooral bij oppervlakkige pijn die dicht onder de huid zit, kunnen ze nuttig zijn, zegt Tol, die als sportarts ook werkzaam is bij Ajax. “Bij een pijnlijke achillespees kan ik bijvoorbeeld prima wat pijndemping geven met een crèmepje met diclofenac, zoals Voltaren. Mits je weet dat er structureel niks kapot is.”

Goed om te weten als je gaat smeren: de huid vormt een natuurlijke barrière die voorkomt dat stoffen of bacteriën zomaar het lichaam binnendringen. “De werking van gels en sprays is in het algemeen vrij oppervlakkig”, legt Annemieke Horikx uit. Zij is apotheker bij het Geneesmiddel Informatie Centrum van de KNMP. “De huid neemt van nature niet zoveel stoffen op. Anders zou je bijvoorbeeld na het douchen kilo's meer wegen vanwege al het water dat over je huid spoelt.”

De werking van zelfzorgmiddelen die je sprayt of smeert moet je daarom niet overschatten. “Ongeveer 10 procent van alle diclofenac die in een zalf zit, wordt uiteindelijk opgenomen. En wat doen heel veel mensen ’s avonds of na het sporten? Die stappen onder de douche en dan verdwijnt wat je op de huid hebt aangebracht zo het riool in.”

Het nadeel hiervan? Diclofenac is bijzonder lastig uit drinkwater te halen, weet apotheker Horikx. “Drinkwaterbedrijven die ons drinkwater zuiveren, zijn allesbehalve dol op dit soort middelen.” In het oppervlaktewater kunnen medicijnresten schadelijk zijn voor de organismen die erin leven.

Haar dringende advies? “Wacht een tijdje als je het op hebt gesmeerd zodat het in is getrokken. En haal de restanten met een tissue even van je huid af voordat je gaat douchen. Gooi dat papiertje weg bij het grijze afval”, zegt Horikx. “Persoonlijk vind ik dit een heel belangrijke boodschap, want de waterzuivering heeft er echt last van.”

Methylnicotinaat is een chemische stof die de doorbloeding in de huid stimuleert. Het wordt vaak gebruikt als actief bestanddeel in zogenaamde warmtesmeermiddelen of spiercrèmes (zoals Midalgan of Algipan).

“Het is een stof die vaatverwijdend werkt als je het op de huid smeert. Het geeft ook een soort warmtegevoel. Op het moment dat je dat smeert, zal je bemerken dat die plek waarop je het gesmeerd hebt, warm wordt”, legt apotheker Horikx uit.

En, helpt het ook bij spierpijn? “Het doet niet zo heel veel. Het is meer een suggestie van, hier gebeurt wat, het wordt warm, dus het helpt… Mensen masseren het ook in de huid, wat misschien wel de helft van de werking is.”

Aan diverse spiercrèmes en smeermiddelen zijn kruidenextracten toegevoegd, zoals bellis perennis, of arnica-extract. Die vallen onder natuurlijke geneeswijzen, zoals homeopathie en fytotherapie. Over de werking is de apotheker sceptisch. “Daar is ten opzichte van de geneesmiddelen veel minder onderzoek naar gedaan. Het kan zijn dat mensen dat heel erg plezierig vinden in gebruik of dat de reuk heel fijn is. Maar hier is ook vaak het masserend laten inwerken dat goed voelt.”

Een ander veel gebruikt bestanddeel is menthol. ”Dat zorgt voor verkoeling van de huid”, weet Horikx. “Bij het verdampen onttrekt het warmte aan de huid. Ook bij jeuk wordt gebruik van mentholgel weleens aangeraden. Dat verdampende en verkoelende effect van menthol gaat dan de spierpijn of jeuk overheersen en dat voelt prettiger.” Goed om te weten: het herstel van de spieren of gewrichten wordt er niet door bevorderd.

Als mensen zich bij apotheker Horikx melden voor advies voor een middel tegen spier of gewrichtspijn, stelt ze eerst een vraag: “’Kan het komen door een medicijn dat u gebruikt dat u deze klachten heeft?’ Er zijn geneesmiddelen zoals cholesterolverlagende statines die best wel spierpijn kunnen geven. Dus de vraag is eerst even: hoe komt die spierpijn tot stand? Maar als het komt door fanatiek sporten omdat je bijvoorbeeld de marathon wilt lopen, en die spieren zijn de training niet gewend… dan is er toch sprake van overbelasting.”

Volgens Tol is gewone spierpijn na een training op zich geen reden om naar een pijnstillend middel te grijpen. “Mensen schrikken nog weleens: ik heb pijn in mijn spieren, ben ik wel goed bezig? Nou, spierpijn 24 uur na een inspanning is een prachtig teken dat je goed hebt getraind”, zegt de sportarts. Voldoende hersteltijd is dan belangrijker dan smeren.

Horikx benadrukt hetzelfde. Een smeersel of gel kan even wat verlichting geven, maar versnelt het herstel niet. “Ik vind dat je als drogist of apotheker moet toelichten: prima dat je iets wilt kopen, maar realiseer je wel dat het met en zonder smeren ongeveer even lang duurt voordat de spierpijn over is.”

Een pijnstillende gel met ibuprofen of diclofenac kan bij bepaalde gewrichtsklachten verlichting geven, bijvoorbeeld bij artrose. Maar helpt het ook? “Het is niet zo dat je je reuma ermee oplost. Het doet zeker wel ietsjes tegen pijn blijkt uit onderzoek”, zegt apotheker Horikx.

Maar wie steeds opnieuw last heeft van hetzelfde gewricht, doet er verstandig aan daar eens goed naar te laten kijken. “Ga op zoek naar de oorzaak van het pijnlijke gewricht, mocht je dat niet weten”, adviseert Tol. Dat geldt ook een klacht als lage rugpijn. “Bij pijn die dieper in het lichaam zit, bereikt een gel of spray de pijnlijke plek bovendien onvoldoende om enig effect te hebben”, verklaart hij.

Tol is daarom geen voorstander van het langdurig proberen van allerlei smeermiddelen zonder dat duidelijk is wat er aan de hand is. “Zorg eerst dat je een diagnose hebt. Dan weet je wat je hebt. En dan tussentijds met wat spraytjes en gelletjes in de weer, dat heeft eigenlijk niet zoveel nut.”

De belangrijkste les van beide experts: verwacht geen wonderen van smeermiddelen op kruidenbasis of van warmte of koude sprays. Een pijnstillende NSAID-gel, met bijvoorbeeld ibuprofen of diclofenac, kan bij oppervlakkige pijnklachten verlichting geven. En bij gewoon wat spierpijn na het sporten, is geduld vaak de beste remedie.

Zoek je informatie over een middel dat je op het oog hebt of krijgt voorgeschreven? Lees erover op Apotheek.nl.