Biologisch, weide of vers: wat betekenen de claims op melkpakken écht?

Je kent het wel. Je staat voor de koeling in de supermarkt en ziet rijen met verschillende soorten melk staan. Op de pakken wordt gestrooid met termen als ‘biologisch’, ‘weidemelk’, ‘houdbaar’, ‘rauw’ en ‘vers’. Maar weet jij als consument wat het allemaal betekent? Is het ene glas melk echt anders dan het andere?

Hoogleraar zuivelproductie Kasper Hettinga van de Universiteit Wageningen weet er alles over te vertellen. Hieronder leggen wij met behulp van zijn kennis de ware betekenis van verschillende soorten melk voor je uit.

De term 'biologisch' is een beschermde term. Het is dus niet bedoeld als marketingkreet om de melk een duurzaam of groen aanzien te geven.

Biologische melkbedrijven houden hun koeien volgens biologische richtlijnen, zo legt zuivelexpert Hettinga uit. “Biologische producten moeten aan een heleboel verschillende eisen voldoen. Koeien mogen strikt alleen natuurlijk voedsel eten dat niet bewerkt is. Ze moeten meer ruimte hebben om vaker buiten te grazen en als ze ziek worden, gelden er ook strikte regels voor medicijngebruik. Er mag dan bijvoorbeeld maar beperkt gebruikgemaakt worden van antibiotica.”

Volgens EU-regels moeten biologisch gehouden koeien altijd buiten kunnen grazen, mits de weers- en bodemomstandigheden dit toelaten. Reguliere melkveehouders, die ‘gewone’ melk produceren, hoeven hier niet aan te voldoen. Sommige koeien staan bij deze boeren dan ook het hele jaar door op stal.

Volgens Hettinga wordt het predicaat biologisch in de praktijk goed gebruikt. “De biologische zuivel die er is, wordt strikt gecontroleerd en is daarom niet misleidend”, aldus de zuivelexpert.

Aan biologische zuivelproducten zitten strikten regels voor boeren. Zo kan een zuivelproduct alleen het biologisch keurmerk krijgen al de boerderij aan de volgende regels voldoet: 

• Bioboeren kiezen bij voorkeur voor sterke rassen die passen bij de omgeving, of die minder snel groeien waardoor het dier gezonder groeit.

• De dieren krijgen biologisch voer, deels van eigen bedrijf of uit de EU.

• Het voer is nooit genetisch gemodificeerd (GMO).

• Zieke dieren krijgen bij voorkeur natuurlijke geneesmiddelen.

• Dieren hebben veel ruimte, zowel binnen als buiten.

• In de stal is altijd strooisel om in te liggen en/of te scharrelen.

• In veel stallen vind je afleidingsmateriaal (speelgoed tegen verveling).

• Dieren kunnen altijd naar buiten (als het weer en de bodem het toelaten).

• Dieren kunnen veel beter hun natuurlijke gedrag tonen.

In het zuivelschap vind je ook pakken weidemelk. Hettinga benadrukt dat dit echt iets anders is dan biologische melk. Hij vermoedt dat deze term consumenten op het verkeerde been kan zetten. “Sommige mensen halen weidemelk en biologische melk door elkaar en denken dat dat iets vergelijkbaars is. Maar er zit echt wel een groot verschil tussen. Bij biologisch heb je echt een heel pakket aan vereisten die ook gecontroleerd worden (zie de toelichting hierboven – red.). Bij weidemelk moet een koe buiten lopen, maar aan een lijst andere eisen hoeft weidemelk niet te voldoen. Dus het predicaat weidemelk is relatief gezien veel makkelijker te bereiken.”

De term ‘weidemelk’ kan volgens Hettinga daarom het beste met een korrel zout worden genomen. “Weidemelk doet je denken dat die koeien puur natuur bijna 24 uur per dag buiten zijn. Maar dat is dus niet het geval, omdat de koeien minder dan een werkdag buiten lopen. Ook staan ze in de winter natuurlijk gewoon binnen.” Bovendien is het voedsel voor de koeien niet aan strikte eisen verbonden. “Ze kunnen dus in principe van alles gevoerd krijgen.”

Het weidemelkkeurmerk verklaart het volgende over weidemelk:

"Weidemelk is melk afkomstig van boerderijen waar de koeien van het voorjaar tot in het najaar ten minste 120 dagen per jaar, minimaal 6 uur per dag in de wei lopen."

Verse melk, dat ligt lekker in het gehoor. Maar de term “vers” wordt opvallend genoeg nauwelijks beschermd door de Warenwet. Volgens het Voedingscentrum is het zelfs een “lege term”. De benaming vers zegt namelijk niks over hoelang of kort de melk al in het schap ligt of hoelang geleden het is geproduceerd door de koe.

Een vers product klinkt veel mensen als fris en nieuw in de oren, maar dat hoeft dus niet zo te zijn. Verse melk kan best een paar maanden geleden gemaakt of ingevoerd zijn.

Ondanks dat de term vers niet beschermd is, ziet zuivelexpert Hettinga het niet als een misleidende term. “Op het moment dat je verse melk in de supermarkt koopt, betekent dat niet gelijk die melk een half jaar oud is. Vaak is dat gewoon melk die de afgelopen paar weken geproduceerd is door de koe. Ik zou dat dus nog steeds als verse melk zien.”

Bij verse melk wordt de melk 15 tot 20 seconden op 72 graden verhit. Dit wordt ook wel pasteurisatie genoemd. In dit verhittingsproces worden bacteriën gedood, waardoor verse melk langer houdbaar is dan rauwe melk en minder lang dan houdbare melk. Verder zijn er geen regels over hoelang verse melk houdbaar mag zijn, wel is het zo dat verse melk vaak 2 tot 3 weken houdbaar is mits het gekoeld wordt.

Het proces van houdbare melk wordt sterilisatie genoemd. De melk bereikt bij sterilisatie enkele seconden een temperatuur van meer dan 130 graden. Hierbij worden niet alleen de ziekteverwekkende, maar ook álle andere bacteriën gedood, waardoor de melk op kamertemperatuur te bewaren is. Doordat er geen tot weinig bacteriën in de melk achterblijven, kan de melk maandenlang goed blijven.

Ook de term ‘houdbaar’ is volgens Hettinga niet misleidend. “Houdbare melk is eigenlijk gewone melk die langer verhit is, waardoor er meer bacteriën worden gedood en de melk dus langer houdbaar is.”

Rauwe melk is onbehandelde, niet-verhitte melk. Melk rechtstreeks uit de koe dus. Sommige mensen denken dat rauwe melk gezonder voor je is, omdat het niet bewerkt is. Toch is daar geen wetenschappelijk bewijs voor.

Zo schrijft het Voedingscentrum:

“Je leest weleens dat in rauwe melk meer voedingsstoffen zitten. Maar belangrijke voedingsstoffen die we uit melk halen, zoals eiwitten, calcium, vitamine B2 en B12, zijn in vrijwel dezelfde hoeveelheid te vinden in gepasteuriseerde melk.”

Ook de term ‘rauw’ ziet Hettinga niet als misleidend. “Je zou kunnen zeggen dat rauwe melk bij de boer de enige echte verse melk is, want dat is gewoon melk die niet verhit is en slechts een paar dagen houdbaar is”, geeft de zuivelexpert aan. “Tenslotte mag rauwe melk niet verpakt verkocht worden volgens de wet. Rauwe melk vind je daarom niet snel in de supermarkt, maar eerder bij de boer. Sommige mensen vinden dat ook de enige echte verse melk. De term rauw wordt daarom vaak terecht gebruikt.”

Woordvoerder Wieke Van der Vossen van het Voedingscentrum raadt het nuttigen van rauwe melk af, vooral voor kwetsbare mensen. “In rauwe melk zitten veel bacteriën die schadelijk kunnen zijn. Vooral voor ouderen, zwangere vrouwen en kinderen raden wij daarom deze melk af, omdat het ernstige gevolgen kan hebben.” Het gaat dan om gevolgen als voedselinfecties die bijvoorbeeld tot nierfalen of darminfecties kunnen leiden.

Het aantal calorieën in melk hangt vooral af van de hoeveelheid vet, eiwitten en natuurlijke suikers. Die eiwitten en suikers zijn in volle, halfvolle en magere melk ongeveer hetzelfde.

Het verschil zit dus vooral in het vet: hoe meer vet, hoe meer calorieën. Daarom bevat volle melk de meeste calorieën. Een glas (150 ml) volle melk levert ongeveer 100 kcal, halfvolle melk zo’n 70 kcal en magere melk ongeveer 50 kcal. 

Alleen het vet- en caloriegehalte verschilt dus per type melk. Ook de vetpercentages verschillen:

• Volle melk = 3,5 procent vet.

• Halfvolle melk = 1,5–1,8 procent vet.

• Magere melk = 0,5 procent vet.

Verder zit het verschil ook in de smaak: hoe voller de melk, des te romiger de smaak is. Magere melk heeft een lichte smaak.

Behalve vet, eiwitten en natuurlijke suikers zijn er nog meer nutriënten waaruit melk bestaat. Zo levert een glas halfvolle, magere en volle melk (150 ml) ongeveer het volgende:

• 23 procent van de aanbevolen hoeveelheid calcium

• 20 procent van de aanbevolen hoeveelheid fosfor

• 19 procent van de aanbevolen hoeveelheid vitamine B2 (helpt bij het omzetten van eiwitten, koolhydraten en vetten in energie)

• 17 procent van de aanbevolen hoeveelheid vitamine B12 (belangrijk voor aanmaak rode bloedcellen en de werking van het zenuwstelsel)

• 15 procent van de aanbevolen hoeveelheid jodium;

• 12 procent van de aanbevolen hoeveelheid kalium

• 10 procent van de aanbevolen hoeveelheid eiwitten

• 7,5 procent van de aanbevolen hoeveelheid zin