
De zorgpremies gaan volgend jaar weer flink omhoog. Men zal per persoon zo’n 180 euro meer moeten ophoesten. Steeds meer mensen zullen daardoor in financiële problemen komen. Ze kunnen het eenvoudigweg niet meer betalen. Daarbij komt ook nog een verhoging van het eigen risico (de ziekteboete) van 15 euro per jaar. Voor een verhoging van 70 euro vond het kabinet geen Kamermeerderheid. Het loont in ieder geval de moeite om uit te zoeken of overstappen loont, wat meestal wel het geval is.
Jimmy Dijk (SP) reageerde bijzonder kritisch op de aangekondigde premieverhoging en wees daarbij met nadruk op de tekortkomingen van het huidige zorgsysteem. Er worden volgens hem miljarden verspild aan fraude, concurrentie en bureaucratie. Die verspilling zou volgens hem kunnen worden tegengegaan door het oprichten van een Nationaal Zorgfonds. Dijk denkt dat er zo’n 20 miljard binnen het huidige systeem over de balk wordt gegooid. Miljarden die beter kunnen worden besteed aan de zorg zelf via een Nationaal Zorgfonds en niet aan marketing, bureaucratie en winstuitkeringen.
Het fundament van een samenleving is hoe dan ook de zorg. Zorg houdt de samenleving als cement aan elkaar. Als de zorg onvoldoende is of er niet is, gaat een samenleving daaronder lijden en kan zij uit elkaar vallen. Maar wat wordt er onder zorg verstaan? Filosofe Joan Tronto geeft een brede definitie: ‘In de meest algemene betekenis is zorg een menselijke activiteit die alles omvat wat we doen om onze wereld in stand te houden, voort te zetten en te herstellen, zodat we er zo goed mogelijk in kunnen leven. Die wereld omvat ons lichaam, onszelf en onze omgeving. We proberen deze met elkaar te verweven tot een complex web dat het leven in stand houdt.’ Zorg is dus niet alleen een medische en verpleegkundige activiteit, maar omvat heel veel meer. Het is iets dat in de samenleving verweven moet zitten.
Zorg is daarom ook een veelbesproken onderwerp in de politiek. Maar meestal draait het dan alleen om het economische aspect: geld. Maar dat geld is er niet, volgens de Haagse rekenmeesters. Sterker nog, er moet, als het even kan, minder geld naar de zorg, want nu is het belangrijker om meer aan defensie uit te geven. Toch zou zorg een belangrijkere plaats moeten krijgen in onze democratie en ook in de politieke besluitvorming.
Tronto ziet echter een marktgerichte democratie waarin economische groei (geld) en concurrentie centraal staan. Zorg wordt daarin gezien als een individuele verantwoordelijkheid (de participatiemaatschappij), waarin iemand die meer geld heeft meer zorg kan kopen. In een marktgerichte democratie wordt het niet kunnen betalen van dure zorg gezien als een gevolg van persoonlijk falen (het eigen-schuld-dikke-bultprincipe).
Tronto betitelt de zorg waarmee de politiek zich voornamelijk bezighoudt als ‘zorg voor de rijkdom’ (wealth care). De politiek heeft vooral oog voor de financiële belangen van welgestelden. Dat zien we tijdens de actuele kabinetscrisis als gevolg van de houding van de VVD, die zich niet kan neerleggen bij een beetje meer belasting voor miljonairs. Jesse Klaver heeft dat kleine beetje extra dat sommige rijken gaan betalen, slim geframed als miljonairsbelasting. En daarvoor wordt hij beloond met veel meer zetels in de peilingen.
Tronto pleit ervoor om, in plaats van de vermogens van miljonairs en miljardairs te beschermen, te kiezen voor een zorgzame democratie, waarin het welzijn en het voor elkaar zorgen centraal staan. De markt vervult in zo’n democratie slechts een ondergeschikte, dienende rol. In een zorgzame democratie is zorg een gezamenlijke maatschappelijke verantwoordelijkheid, zijn de zorgtaken en de middelen (het geld) eerlijker verdeeld en hebben alle burgers invloed op beslissingen over zorg. Een dergelijk systeem past goed bij de opvattingen van Jimmy Dijk over zorg. Zorg en markt horen namelijk niet bij elkaar. De markt moet zoveel mogelijk uit de zorg worden gehaald.
De door Tronto geconstateerde ‘wealth care’ heeft als doel dat degenen die die rijkdom hebben gecreëerd en hebben laten groeien, daarvoor rijkelijk beloond moeten worden. Er moet goed voor de rijkdom en de superrijken worden gezorgd. En dat is precies wat er in Nederland gebeurt. Het belastingsysteem zorgt er niet voor dat de sterkste schouders de zwaarste lasten dragen. Goed gesitueerden kunnen hun vermogen flink vermeerderen en zich de beste zorg veroorloven. Daar vecht de VVD wel voor. Een kindje als de zieke Muk valt buiten de boot, omdat haar ouders het geld niet hebben voor een peperdure behandeling. Is Muk in het verkeerde nest geboren? Wat als Muk het kind was van een miljardair?
Kortom, wat er voor de lagere klassen overblijft, is de left-over care, met name mantelzorg van familie, kennissen en buurtgenoten, of opname in een verpleeghuis. Vanuit de zorgverzekering wordt er steeds minder vergoed, het eigen risico en de eigen bijdragen worden steeds hoger. Het pakket wordt steeds kleiner. Tronto meent dat ‘wealth care’ de zorg perverteert en de democratie aantast.
Zolang rijkdom en privileges oneerlijk verdeeld zijn, kan er geen sprake zijn van goede zorg. Een eerlijke verdeling van welvaart is een voorwaarde voor een gezonde samenleving. Tronto’s veelomvattende, holistische kijk op zorg sluit goed aan bij wat filosoof Jan Vorstenbosch aanduidt als het ‘brede’ begrip van zorg.
Zorg kan namelijk heel ruim worden opgevat: als een houding, als een manier van in de wereld zijn. Zorg is het meest wezenlijke kenmerk van het bestaan. Niet alleen dien je zorg te dragen voor de mensen om je heen, ook de dingen die belangrijk zijn voor jou en je omgeving dien je met zorg te behandelen. Ook dieren, de natuur en het milieu verdienen je zorg. Zorg dien je ook te hebben voor de manier waarop we met elkaar omgaan en voor de instituties die ons daarbij ondersteunen, kortom, voor de cultuur. Zorg is een universeel maatschappelijk fenomeen en bij uitstek een politiek thema. Toch lijkt het actuele politieke debat over zorg zich te verengen tot een wel heel smalle opvatting van zorg, waarbij de meeste aandacht uitgaat naar kostenbeheersing, dus naar het geld…