Zonder voldoende kansen op een menswaardig bestaan, zal migratie naar rijkere landen blijven aanhouden

In 1990 kwam de immigratiefilm The Marc uit. Die gaat over een grote groep Afrikaanse vluchtelingen die onder leiding van een charismatische leider vanuit Afrika naar Europa trekt. Ze hopen op een beter leven en willen de aandacht vestigen op de ongelijkheid tussen Afrika en het rijke Westen. De beelden van de bestorming – of was het een aanval? Let op het woordgebruik in de media – van de Spaanse enclave Ceuta doen aan die film denken.

Nu het merendeel van de migranten (asielzoekers, vluchtelingen, economische migranten, wanhopigen?) is teruggestuurd, is het tijd om een voorlopige balans op te maken.

Ten eerste is er de rol van beeldvorming en (des)informatie. Op basis van beelden op (sociale) media bestaat buiten Europa vaak het idee dat het continent een land van melk en honing is. Dat beeld wordt nog versterkt door verwanten en bekenden die eerder zijn vertrokken en niet willen laten blijken dat hun leven in Europa minder succesvol is dan zij hadden gehoopt.

Veel mensen handelden op basis van onvolledige of onjuiste verwachtingen over wat hen in Ceuta te wachten stond. Via sociale media verspreidden zich berichten dat de grens tussen Marokko en Ceuta tijdelijk open zou zijn of dat de Spaanse autoriteiten migranten zouden toelaten. Sommige berichten wekten zelfs de indruk dat een oversteek eenvoudig en vrijwel zeker succesvol zou zijn.

Die berichten zijn ongetwijfeld verder aangewakkerd door mensensmokkelaars. Zij schetsen een rooskleurig beeld van de kansen op toegang tot Europa, asiel of werk en verspreiden via sociale media en hun netwerken informatie over mogelijkheden om de grens over te steken. De nadruk zou daarom niet alleen moeten liggen op het terugsturen van migranten, maar vooral op het ontmantelen van deze smokkelnetwerken.

Daarnaast blijft het bieden van perspectief in de landen van herkomst noodzakelijk. Zolang mensen daar onvoldoende kansen hebben op een menswaardig bestaan, zal migratie naar rijkere landen blijven aanhouden. De paradox is echter dat economische en sociale ontwikkeling in eerste instantie vaak leidt tot méér migratie in plaats van minder. Arme mensen zonder opleiding of middelen, vertrekken meestal niet. Juist jongeren die enige scholing hebben genoten hebben het idee dat hun kansen in Europa groter zijn dan in eigen land.

Tot slot de Middellandse Zee. Die is in feite niet meer dan een middenzee: geen onoverbrugbare grens, maar een verbinding tussen Europa, Noord-Afrika en het Midden-Oosten. De Romeinen noemden haar niet voor niets Mare Nostrum – Onze Zee. Zij zagen de Middellandse Zee als een binnenzee van hun rijk. Met hun vloot hielden zij de zeeroutes veilig, beschermden zij de handel en bestreden zij piraterij. Daardoor konden goederen als graan, wijn en olijfolie vrij tussen de provincies worden vervoerd en raakten de gebieden economisch en cultureel steeds sterker met elkaar verbonden. Ironisch genoeg gaf Europa enkele jaren geleden de naam Mare Nostrum aan een operatie op de Middellandse Zee. Niet om de handel te bevorderen, maar om migranten op zee op te sporen en levens te redden. Later verschoof de nadruk steeds meer naar grensbewaking en het tegengaan van illegale migratie.

Ooit was er ook het Barcelona-proces, een initiatief om partnerschappen te ontwikkelen tussen de Europese Unie en de landen rond de Middellandse Zee. Juist via samenwerking op economisch, politiek en cultureel terrein moest de stabiliteit in de regio worden vergroot. Met de moeizame relatie met Marokko en een Libië dat in feite niet meer bestaat lijkt de kans klein dat dit proces nieuw leven wordt ingeblazen.