Zolang vliegen niet schoon is, moet het niet goedkoop zijn

Door: Peter van Thienen, Femke van Brussel-Visser en Wupke van der Torren

Van 9-20 november vergadert de wereld in Antalya over het beperken van extreme klimaatverandering. Nederland is medevoorzitter van een coalitie die fossiele voordelen wil afbouwen (COFFIS): financiële stromen moeten in lijn worden gebracht met het akkoord van Parijs. Ondertussen houdt het kabinet deze fossiele voordelen thuis juist in stand. Zo profiteert de luchtvaart nog steeds van een btw-vrijstelling op vliegtickets en een vrijstelling van accijns op kerosine (zo’n 3 miljard euro per jaar).

Op 11 november vergadert de Kamercommissie voor Infrastructuur en Waterstaat over de verduurzaming van de luchtvaart. Dat is broodnodig, want de CO2-uitstoot van deze sector zal in 2030 in Nederland met ca. 150% zijn gegroeid ten opzichte van 1990, daar waar de rest van de samenleving langzaam maar zeker de uitstoot terugdringt. Hierbij wordt vooral ingezet op zogenaamde duurzame vliegtuigbrandstoffen (SAF).

De EU verplicht brandstofleveranciers om in 2030 6% SAF bij te mengen. Die wordt nu vooral gemaakt van dierlijk afvalvet en gebruikt frituurvet: niet opschaalbaar, fraudegevoelig en beperkt duurzaam. Synthetische kerosine uit groene stroom (e-SAF) is vrijwel CO2-neutraal, maar volgens experts Paul Peeters en Joris Melkert komt dit pas richting 2050 op schaal en vraagt het zeer veel groene stroom. De luchtvaart haalt de Parijs-doelen alleen met wereldwijd sterk verminderde groei. Voor Schiphol betekent een eerlijk aandeel in het CO2-budget stabilisatie met veel minder intercontinentale vluchten, of krimp. Toch buitelen sector en marktpartijen over elkaar heen om de belastingbetaler e-SAF te laten subsidiëren. Dubbel uit de publieke ruif, terwijl de sector nog altijd niet betaalt voor de klimaatschade die zij aanricht.

De discussie blijft technisch, maar de belangrijkste vraag wordt vermeden: wat doen we zolang de luchtvaart niet duurzaam is? Want met de niet-CO2-effecten meegerekend veroorzaakt de Nederlandse luchtvaart 20% van de klimaatimpact van onze economie.

De vraag naar vliegen komt niet uit de lucht vallen. Natuurlijk, reizen is leuk en verre bestemmingen zijn een mooie ervaring. Maar de vraag wordt kunstmatig opgestuwd: door prijzen die dankzij de belastingvrijstellingen laag blijven, door overvloedige reclame die vliegen normaal maakt.

Het is hoog tijd om deze perverse prikkels aan te pakken. Btw op tickets kan Nederland maar ten dele zelf invoeren. De accijnsvrijstelling ligt vast in Europese regels en internationale verdragen. Over herziening van de Energiebelastingrichtlijn moet de Europese Raad van ministers unaniem besluiten. Nederland zette zich daar jaren voor in, maar legde zich vorig jaar neer bij een compromis dat de vrijstelling tot minstens 2035 handhaaft. Op de handen zitten hoeft echter niet. Voor vluchten binnen de EU kan Nederland nu al bilaterale accijnsafspraken maken met andere lidstaten. En het kan het voorstel van de Europese Commissie steunen om het emissiehandelssysteem (ETS) uit te breiden naar vluchten die Europa verlaten. Tot die tijd kan een vliegbelasting ter grootte van de gemiste btw en accijns het gat dichten, ook voor de (nu vrijgestelde) overstappers.

En wat betreft reclame: een verbod ligt voor de hand. Diverse steden hebben al laten zien dat een reclameverbod voor vliegreizen mogelijk is. Een verbod op tabaksreclame vinden we inmiddels immers de gewoonste zaak van de wereld.

Als consument kunnen we ook zelf verantwoordelijkheid nemen. De overheid verleidt ons tot vliegen, maar we hoeven niet te wachten tot zij daarmee stopt. De trein of een bestemming dichter bij huis is vele malen minder schadelijk. Bij 74% van de reizen van Nederlanders wordt al niet gevlogen. En 29 grote bedrijven vlogen tussen 2019 en 2025 37% minder zakelijk. Gewoontes veranderen. Als zij dat kunnen, waarom wij als vakantieganger dan niet?

Het debat in de Kamer zou dus niet alleen moeten gaan over hoe techniek de klimaatimpact van de luchtvaart ooit verlaagt, maar ook over wat we doen zolang die techniek er niet is. Kamerleden, wijs het kabinet op de kloof tussen zijn verhaal in Antalya en zijn beleid thuis. Vraag om een vliegbelasting die de belastingvoordelen compenseert, bilaterale accijnsafspraken, steun voor uitbreiding van het ETS en een reclameverbod. En als stok achter de deur: een strikt en dalend CO2-plafond voor alle Nederlandse luchthavens.

Het beperken van extreme klimaatverandering is in ons aller belang. De afgelopen hete, droge zomer in Europa voorspelt wat dat betreft weinig goeds. Laten we daar dan ook naar handelen.