Zijn we niet collectief verslaafd geraakt aan slecht nieuws?

Soms vraag ik me af of we niet collectief verslaafd zijn geraakt aan slecht nieuws.

Dit weekend laaide de uitzichtloze oorlog in het Midden-Oosten opnieuw op. Oekraïne verdwijnt langzaam van de voorpagina's, maar het lijkt er niet veel rustiger te worden. De hittegolven en natuurbranden volgen elkaar sneller op dan de klimaattoppen. Democratieën schuiven op richting autocratie. Populisten winnen verkiezingen met steeds eenvoudigere antwoorden op steeds ingewikkeldere problemen.

Ik merk het ook om me heen. Vrienden die jarenlang optimistisch waren, zeggen steeds vaker: "Het komt niet meer goed." En eerlijk gezegd begrijp ik ze.

Wie uitsluitend naar de bovenstroom kijkt – het dagelijkse nieuws, de politiek, de financiële markten en de sociale media – kan moeilijk anders dan concluderen dat we achteruit bewegen. Iedere crisis lijkt de volgende aan te kondigen. En toch is er hoop.

Dit weekend las ik Kanteltijd van Jan Rotmans. Een onverwoestbare optimist, maar wel een die zijn optimisme zorgvuldig onderbouwt. Rotmans beschrijft dezelfde vastgelopen systemen die inmiddels ook tot een breed publiek beginnen door te dringen. Maar daarna richt hij zijn blik op iets waar het nieuws nauwelijks oog voor heeft: de onderstroom.

Duizenden mensen die niet wachten op Den Haag, Brussel of Washington. Burgercoöperaties die hun eigen energie opwekken. Boeren die de natuur herstellen in plaats van uitputten. Ondernemers die winst niet langer als enige succesfactor zien. Lokale gemeenschappen die experimenteren met nieuwe vormen van zorg, onderwijs en democratie.

Het zijn geen spectaculaire verhalen. Daarom halen ze zelden het journaal.

Maatschappelijke verandering begint uiteindelijk bij een verandering van bewustzijn. Rotmans noemt denkers als Ken Wilber, die denken dat een relatief kleine groep mensen voldoende kan zijn om een maatschappelijke kanteling op gang te brengen. Niet omdat zij slimmer zijn dan de rest, maar omdat zij vanuit een ander vertrekpunt handelen: minder vanuit angst en eigenbelang, meer vanuit verbinding en verantwoordelijkheid.

Je kunt dat idee te spiritueel vinden. Of te optimistisch. Ik weet het eerlijk gezegd niet.

Hoop is geen voorspelling. Dat leerde ik ooit van Joanna Macy, die het begrip 'Active Hope' introduceerde. Je hoeft niet optimistisch te zijn over de afloop om toch te handelen alsof een betere toekomst mogelijk is. Jan Rotmans zet in Kanteltijd eigenlijk een stap verder. Hij gelooft dat er inmiddels een onderstroom is ontstaan van mensen die niet alleen actief hopen, maar ook anders zijn gaan denken en leven. De vraag is niet of hij gelijk heeft. De vraag is of wij ons kunnen veroorloven dat hij ongelijk heeft.

Gaat de wereld ten onder aan de hebzucht van een kleine groep? Aan de onverschilligheid ten opzichte van de aarde en alles wat erop groeit? Aan ons gebrek aan bewustzijn dat we nú moeten veranderen om de mensheid een toekomst te geven? Net als Rotmans geloof ik nog steeds dat we die pijn misschien kunnen voorkomen. Dat de onderstroom sterk genoeg kan worden voordat de bovenstroom volledig vastloopt.

Misschien is dat wel de belangrijkste vraag van deze tijd. Niet of we optimist of pessimist zijn. Maar of we bereid zijn te geloven dat verandering ook van onderop kan komen, voordat een ramp ons ertoe dwingt.

Ik weet niet of Jan Rotmans gelijk heeft. Maar als hij gelijk krijgt, hebben we misschien geen klimaatramp, geen nieuwe pandemie en geen wereldoorlog nodig om eindelijk te veranderen.